كه شخص يقين دارد ، مسألهء تواتر ( 1 ) است . هيچ در تواتر دقت كرده‌ايد ؟ هميشه انسان در حرف يك نفر ، در خبر يك نفر احتمال دروغ مىدهد . حالا يك وقت قرائن خاص بخواهد باشد كار نداريم . به طور عادى [ اين طور است ] . احتمال خطا و اشتباه هم مىدهد . اگر يك نفر آدم عادى بيايد بگويد كه من شهرى را در كجاى اروپا رفتم ديدم كه اين جور و اين جور بود ، چنين اسمى داشت ، طبعا احتمال اينكه دروغ بگويد يا اشتباه بكند هست . حالا اگر يك نفر ديگر درست مثل همان آدم نه موثّق‌تر از او پيدا بشود ، آن هم عين حرف او را بيايد نقل كند ، احتمال خطا كه در اين به تنهايى بود در آن هم هست . يك نفر ديگر هم بيايد ، در آن هم به تنهايى احتمال خطا هست . اگر صدها هزار نفر آدم بيايند خبر بدهند ، در حرف هر يكى از اينها به تنهايى احتمال دروغ و خطا هست . خوب ، چه دليلى دارد كه در حرف همهء اينها احتمال خطا يا دروغ نرود كه بگوييم تمام اينها تبانى بر كذب كرده‌اند و حال آنكه ما هميشه يك سلسله اخبارى را از دنيا به طور يقينى كه هيچ شك در آن نداريم ، فقط به نقل اقوال قبول مىكنيم بدون آنكه او را ديده باشيم . از مثالهاى معروفى كه قديم ذكر مىكردند اين بود كه مىگفتند مكه در دنيا وجود دارد . حاجى آن وقت كم بود ولى به حد تواتر بود . ديگر همين طور كه آدم در وجود خورشيدى كه خودش مىبيند شك نمىكند ، آدمى هم كه به مكه نرفته است در اينكه مكه‌اى و كعبه‌اى الآن هم وجود دارد شك نمىكند . هيچ احتمال نمىدهد كه شايد تمام اين آدمهايى كه هى مىروند مىآيند مىگويند ، همه‌شان دروغ مىگويند ، بنا گذاشته‌اند دروغ بگويند . در گفتهء هر كسى به تنهايى احتمال دروغ مىرود ، در مجموع احتمال دروغ نمىرود . شما هيچ برهان رياضى يا فلسفى نمىتوانيد بر اين مطلب اقامه كنيد . حالا فلاسفه يك برهانهايى اقامه كرده‌اند ، ولى آن كسى كه يقين دارد ، در اينجا برهانى ندارد ولى يقين دارد . در اينجا هم كه ايشان مثال زدند همين جور است . اگر كسى بيايد بگويد اين گلستان سعدى را سعدى گفته در حالى كه اين سعدى يك آدم بىسواد مطلقى بوده و اصلا خودش اين معانى و مفاهيم را هيچ درك نمىكرده ، همين جورى نشسته خط خط كرده اين را از آب درآورده ، آدم نمىتواند يك برهانى نظير برهان رياضى فلسفى [ در رد اين ادعا ] اقامه كند ولى احتمال هم نمىدهد ، يقين دارد [ كه چنين نيست ] . ما هم غير از يقين چيز

--> ( 1 ) . بشر طبعا يقين پيدا مىكند ولى اگر كسى بخواهد با دليل احتمالش را رد كند ، دليل ندارد .