لا اقل از نظريات بسيار بسيار اساسى و متينى كه محققين روان‌شناس و روانكاو امروز دارند يكى همين است . بعضى مقالات به زبان فارسى هم ترجمه شده است . اين روان‌شناس معروفى كه شاگرد فرويد هست به نام يونگ ، از كسانى است كه در اصل « شعور باطن » عقيده‌اش با فرويد موافق است ، مىگويد راست مىگويى ، شعور انسان منحصر به شعور ظاهر نيست ، يك شعور مغفول و باطنى هم دارد ؛ ولى معتقد است كه بر خلاف آنچه فرويد مىگويد كه شعور باطن را فقط عناصر مطرود از شعور ظاهر تشكيل مىدهند ، شعور باطن در فطرت هر كسى و در خلقت هر كسى قبل از اينكه به اين دنيا بيايد ، با خودش وجود دارد ؛ عناصر مطرود از شعور ظاهر قسمتى از شعور باطن است و معتقد است كه اعتقاد به خدا در شعور باطن انسان وجود دارد و جزء عناصر اصلى شعور باطن انسان است نه جزء عناصر مطرود از شعور ظاهر ، كه فرويد معتقد است اعتقاد به خداشناسى يك عنصر مطرود از شعور ظاهر است كه اينها رفته‌اند در باطن ، بعد تغيير شكل داده و به شكل خداشناسى آمده‌اند . يكى ديگر از كسانى كه سخت طرفدار اين حس و اين غريزه است يعنى خداشناسى را به صورت يك حس و به صورت يك تمايل در وجود انسان مىشناسد ، روان‌شناس و فيلسوف معروف آمريكايى ويليام جيمز است كه تقريبا معاصر هم هست يعنى در قرن ما مىزيسته و در نيمهء اوّل قرن بيستم در گذشته است . اين مرد يك كتابى نوشت و چون من ترجمهء اين كتاب را قبل از اينكه چاپ شده باشد ديدم و مطالعه كردم و هنوز مترجم اسم روى ترجمه نگذاشته بود ، نمىدانم اسمش چيست ولى بعد چاپ شده ( 1 ) . اين كتاب را آقاى مهدى قاينى رفيق ما در هفت هشت سال پيش ترجمه كرد و قبل از آنكه چاپ كند آورد من ديدم . من آن وقت يك قسمتهايى از آن برداشتم . در آن كتاب اين مرد اين طور مىگويد : « هر قدر انگيزه و محرك ميلهاى ما از اين عالم طبيعت سر چشمه گرفته باشد ، غالب ميلها و آرزوهاى ما از عالم ما وراء طبيعت سر چشمه گرفته است . » مىگويد بيشتر آرزوهاى ما ريشه‌اش طبيعت نيست . اگر در ما ميل به خوراك وجود دارد ، اين غذاى خارجى است كه اين ميل را در ما به وجود آورده ولى در ما

--> ( 1 ) . [ اين كتاب به نام دين و روان چاپ شده است . ]