فلاسفه و معتزله وارد شد . بسيارى از عقايد و آراء او را ابو على سينا در شفا - بدون آنكه نام ببرد - ذكر كرده و رد نموده است . حتّى برخى از اتباع « اشعرى » از قبيل قاضى أبو بكر باقلانى و امام الحرمين جوينى در نظريّهء جبرى او دربارهء خلق اعمال ، تجديد نظرهايى كردند . امام محمّد غزالى اگر چه اشعرى است و تا حدود زيادى اصول اشاعره را تحكيم و تثبيت نموده است ولى مبانى ديگرى به آنها داد . « كلام » وسيلهء غزالى به عرفان و تصوّف نزديك شده . مولانا محمّد رومى صاحب كتاب مثنوى نيز به نوبهء خود اشعرى مذهب است ، ولى عرفان عميق او به همهء مسائل رنگ ديگرى داده است . امام فخر رازى نيز كه با افكار فلاسفه آشنا بود ، كلام اشعرى را تحوّل و نيرو بخشيد . پيروزى مكتب اشعرى براى جهان اسلام گران تمام شد . اين پيروزى ، پيروزى جمود و تقشّر بر حرّيّت فكر بود . هر چند جنگ اشعريگرى و اعتزال مربوط است به جهان تسنّن ، ولى جهان تشيّع نيز از برخى آثار جمودگرايى اشعرى بر كنار نمانده . اين پيروزى علل تاريخى و اجتماعى خاص دارد ؛ بعضى حوادث سياسى در اين پيروزى تأثير بسزايى داشت . چنان كه قبلًا اشاره شد ، در قرن سوم هجرى مأمون كه خود مردى عالم و روشنفكر بود به حمايت معتزله برخاست ، معتصم و واثق نيز از او پيروى كردند ، تا نوبت به متوكّل رسيد . متوكّل نقش اساسى در پيروزى مذهب « اهل السنّة » - كه در حدود يك قرن بعد به وسيلهء أبو الحسن اشعرى پايهء كلامى يافت - داشت . مسلّماً اگر متوكّل همان طرز تفكّر مأمون را مىداشت ، اعتزال چنين سرنوشتى پيدا نمىكرد . روى كار آمدن تركان سلجوقى در ايران نيز عامل مؤثّرى در پيروزى و نشر انديشه‌هاى اشعرى بوده است . سلاجقه اهل تفكّر و انديشهء آزاد نبودند بر خلاف آل بويه كه برخى از آنها خود اهل فضل و علم و ادب بودند . در دربار آل بويه مكتب شيعه و مكتب اعتزال رونق يافت . ابن العميد و همچنين صاحب بن عبّاد دو وزير دانشمند آل بويه هر دو ضدّ اشعرى بودند . ما نمىخواهيم از عقايد معتزله حمايت كنيم ، بعداً سخافت بسيارى از عقايد آنها را بيان خواهيم كرد . آنچه در معتزله قابل ستايش است و مرگ آنها موجب نابودى آن شد روش عقلانى آنها بود . چنان كه مىدانيم دينى غنى و پرمايه مانند اسلام نيازمند كلامى است كه به حرّيّت عقل ، ايمان و اعتقاد راسخ داشته باشد .