همان طورى كه خداوند متعال عادل است ، عالم و قدير و حىّ و مدرك و سميع و بصير هم هست و به همهء اينها نيز بايد مؤمن و معتقد بود ، پس چرا تنها « عدل » اين امتياز را يافته است ؟ پاسخ اين است كه « عدل » هيچ امتيازى نسبت به ساير صفات ندارد . متكلّمين شيعه از اين جهت اين اصل را جزء اصول اعتقادى شيعه ذكر كرده‌اند كه اشاعره - كه اكثريّت اهل تسنّن را تشكيل مىدهند - منكر اين اصل هستند ولى منكر علم ، حيات ، اراده و . . . نيستند . لهذا اعتقاد به عدل جزء مشخّصات اعتقادى شيعه به شمار مىرود همچنانكه جزء مشخّصات اعتقادى معتزله نيز هست . پنج اصل نامبرده خطوط اساسى مكتب كلامى معتزله را تشكيل مىدهد و الّا همچنانكه گفته شد ، معتقدات خاصّ معتزله منحصر به اين پنج اصل نيست ، معتزله در بسيارى از مسائل الهيّات ، طبيعيّات ، اجتماعيّات و انسانيّات ، عقايد خاصّه آورده‌اند كه اكنون مجال ذكر آنها نيست . توحيد بحث خود را از توحيد آغاز مىكنيم . توحيد مراتب و اقسام دارد : توحيد ذاتى ، توحيد صفاتى ، توحيد افعالى ، توحيد در عبادت . توحيد ذاتى يعنى اينكه ذات پروردگار يگانه است ، مثل و مانند ندارد ، ماسوا همه مخلوق اوست و دون درجه و مرتبهء او در كمال ، بلكه قابل نسبت به او نيست . آيهء كريمهء لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ ( 1 ) و يا آيهء وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً أَحَدٌ ( 2 ) مبيّن توحيد ذاتى است . توحيد صفاتى يعنى صفات خداوند از قبيل علم ، قدرت ، حيات ، اراده ، ادراك ، سميعيّت ، بصيريّت ، حقايقى غير از ذات پروردگار نيستند ، عين ذات پروردگارند ، به اين معنى كه ذات پروردگار به نحوى است كه همهء اين صفات بر او صدق مىكند و يا ( به قولى ) به نحوى است كه آثار اين صفات بر او مترتّب است . توحيد افعالى يعنى نه تنها همهء ذاتها ، بلكه همهء كارها ( حتى كارهاى انسان ) به

--> ( 1 ) . شورى / 11 . ( 2 ) . اخلاص / 4 .