عملى ، مذاهب و روشهاى مختلفى پيدا كردند و از اين جهت به فرقه‌هاى مختلف تقسيم شدند : جعفرى ، زيدى ، حنفى ، شافعى ، مالكى ، حنبلى و هر فرقه‌اى فقهى مخصوص به خود دارد ، از نظر مسائل اعتقادى و چيزهايى كه مربوط است به ايمان و اعتقاد مسلمانان نيز فرقه فرقه شدند و هر فرقه‌اى مبانى و اصول اعتقادى مخصوص به خود دارد . اهمّ مذاهب كلامى عبارت است از : شيعه ، معتزله ، اشاعره ، مرجئه . اينجا ممكن است پرسشى پيش آيد و اظهار تأسف شود كه چرا مسلمين در مسائل كلامى و مسائل فقهى اين اندازه فرقه فرقه شدند و وحدت كلامى و فقهى خود را از دست دادند ؟ اختلاف در مسائل كلامى سبب مىگردد كه مسلمين در بينش اسلامى وحدت نداشته باشند و اختلاف در مسائل فقهى موجب مىشود كه عمل مسلمين نيز يكنواختى خود را از دست بدهد . اين سؤال و هم اين تأسف بجاست ، اما لازم است به دو نكته اشاره شود : نكتهء اوّل اين است كه اختلافات مسلمين در مسائل كلامى و فقهى نه به آن اندازه است كه پايهء وحدت بينش اعتقادى و روش عملى آنها را به كلّى متزلزل كند ، مشتركات اعتقادى و عملى آنها آن اندازه زياد است كه مفترقات آنها كمتر مىتواند ضربهء اساسى وارد نمايد . نكتهء دوم اين است كه اختلاف فكرى و نظرى در جامعه‌ها با همهء وحدتها و اتّفاقها در اصول فكرى ، لا بدّ منه است و تا آنجا كه مبنا و ريشهء اختلافات ، طرز استنباطها باشد نه غرضها ، مفيد هم هست يعنى موجب تحرّك و تجسّس و بحث و كاوش و پيشرفت است . آرى آنجا كه اختلافات با تعصّبات و جانبداريها و گرايشهاى بىمنطق احساساتى توأم مىگردد و مساعى افراد بجاى اينكه صرف در اصلاح روش خود بشود صرف تحقير و تهمت و افترا به رقيب مىشود موجب بدبختى است . در مذهب شيعه ، مردم مكلّفند كه از مجتهد زنده تقليد نمايند ، مجتهدان موظّفند مستقلًا در مسائل ، تفكّر و اجتهاد نمايند و به آنچه از اسلاف و بزرگان رسيده بسنده نكنند . اجتهاد و استقلال در تفكر ، خود به خود منجر به اختلاف نظرهايى مىگردد ، امّا اين اختلاف نظرها به فقه شيعه حيات و حركت داده است . پس مطلق اختلاف ، محكوم نيست ؛ اختلافى محكوم است كه ناشى از سوء نيّت و غرض‌رانى باشد و يا در مورد مسائلى باشد كه راه اصلى مسلمين را از يكديگر جدا