طبيعيّات و اجتماعيّات و برخى مسائل مربوط به انسان و معاد كشيده شد و مسألهء جبر و اختيار يكى از مسائل مورد اختلاف بود . قدريّون در اين دوره‌ها به نام « معتزله » خوانده شدند و جبريّون به نام « اشاعره » . مستشرقين و اتباع آنها اصرار دارند كه آغاز بحثهاى استدلالى در جهان اسلام را از اينجا و يا امثال آن بدانند . اما حقيقت اين است كه بحث استدلالى دربارهء اصول اسلامى از خود قرآن كريم آغاز شده است و در سخنان رسول اكرم ( ص ) و مخصوصاً در خطب امير المؤمنين ( ع ) تعقيب و تفسير شده است گواينكه سبك و اسلوب اين مباحث با سبك و اسلوبى كه متكلّمين اسلامى داشتند متفاوت است . تحقيق يا تقليد قرآن كريم ايمان را بر پايهء تعقّل و تفكّر گذاشته است . قرآن همواره مىخواهد كه مردم از انديشه به ايمان برسند . قرآن در آنچه بايد به آن مؤمن و معتقد بود و آن را شناخت « تعبّد » را كافى نمىداند . علىهذا در اصول دين بايد منطقاً تحقيق كرد . مثلًا اينكه خداوند وجود دارد و يكى است مسأله‌اى است كه منطقاً بايد به آن پى برد ، و همچنين اينكه حضرت محمّد ( صلّى اللّه عليه و آله ) پيامبر خداست . اين جهت باعث شد كه علم اصول دين از همان قرن اوّل پايه‌گذارى شود . پيوستن اقوام و ملل مختلف به اسلام با يك سلسله افكار و انديشه‌ها ، و همزيستى مسلمين با ارباب ديانات ديگر از قبيل يهوديان و مسيحيان و مجوسيان و صابئين ، و مجادلات مذهبى كه ميان مسلمين و آن فرقه‌ها رخ مىداد ، و خصوصاً پيدايش گروهى به نام « زنادقه » در جهان اسلام كه به طور كلّى ضدّ دين بودند با توجّه به آزادىاى كه خلفاى عبّاسى - در حدودى كه با سياست برخورد نداشت - داده بودند ، و پيدايش فلسفه در عالم اسلامى كه به نوبهء خود شكوك و شبهاتى بر مىانگيخت ، موجب شد كه بيش از پيش ضرورت تحقيق در مبانى ايمانى اسلامى و دفاع از آنها در ميان مسلمين احساس شود و موجب ظهور متكلّمان برجسته‌اى در قرنهاى دوم و سوم و چهارم گرديد .