3 . ضمير انسان قرآن ضمير انسانى را به عنوان يك منبع معرفت ويژه نام مىبرد . از نظر قرآن ، سراسر خلقت آيات الهى و علائم و نشانه‌هايى براى كشف حقيقت است . قرآن از جهان خارج انسان به « آفاق » و از جهان درون انسان به « انفس » تعبير مىكند ( 1 ) و از اين راه ، اهمّيّت ويژهء ضمير انسانى را گوشزد مىنمايد . اصطلاح « آفاق و انفس » در ادبيّات اسلامى از همين جا پديد آمده است . « كانت » فيلسوف آلمانى جمله‌اى دارد كه شهرت جهانى دارد و همان جمله بر لوح قبرش حك شده است . مىگويد : « دو چيز است كه اعجاب انسان را سخت برمىانگيزد : يكى آسمان پرستاره‌اى كه بالاى سر ما قرار گرفته است و ديگر وجدان و ضميرى كه در درون ما قرار دارد . »

--> ( 1 ) . سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَ فِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ ( فصّلت / 53 ) .