تفاوتى ندارد . چه تفاوتى هست ميان چرچيلها و جانسونها و نيكسونها و استالينهاى امروز با فرعونها و چنگيزها و آتيلاهاى ديروز ؟ ممكن است گفته شود مگر نه اين است كه علم ، هم روشنايى است و هم توانايى ؟ روشنايى و توانايى بودن علم اختصاص به جهان بيرون ندارد ، جهان درون ما را نيز بر ما روشن مىكند و به ما مىنماياند و در نتيجه ما را بر تغيير جهان درون نيز توانا مىسازد ، پس علم ، هم مىتواند جهان را بسازد و هم انسان را ، پس هم كار خودش را انجام مىدهد ( جهان‌سازى ) و هم كار ايمان را ( انسان‌سازى ) . پاسخ اين است كه همهء اينها صحيح است ، امّا نكتهء اساسى اين است كه قدرت و توانايى علم ، از نوع قدرت و توانايى ابزار است ، يعنى بستگى دارد به اراده و فرمان انسان . انسان در هر ناحيه بخواهد كارى انجام دهد با ابزار علم بهتر مىتواند انجام دهد . اين است كه مىگوييم علم بهترين مددكار انسان است براى وصول به مقاصد و پيمودن راههايى كه انسان براى طى كردن انتخاب كرده است . امّا سخن در جاى ديگر است . سخن در اين است كه انسان پيش از آنكه ابزار را به كار اندازد مقصد را در نظر گرفته است . ابزارها همواره در طريق مقصدها استخدام مىشوند . مقصدها از كجا پيدا شده است ؟ انسان به حكم اينكه از روى طبع حيوان است و به صورت اكتسابى انسان ، يعنى استعدادهاى انسانى انسان تدريجا در پرتو ايمان بايد پرورش يابد ، به طبع خود به سوى مقاصد طبيعى حيوانى فردى مادّى خودخواهانهء خود حركت مىكند و ابزارها را در همين طريق مورد بهره‌بردارى قرار مىدهد ، از اين‌رو نيازمند نيرويى است كه ابزار انسان و مقصد انسان نباشد ، بلكه انسان را مانند ابزارى در جهت خود سوق دهد ، نيازمند به نيرويى است كه انسان را از درون منفجر سازد و استعدادهاى نهانى او را به فعليّت برساند ، نيازمند به قدرتى است كه بتواند انقلابى در ضميرش ايجاد كند ، به او جهت تازه بدهد . اين كارى است كه از علم و كشف قوانين حاكم بر طبيعت و بر انسان ، ساخته نيست . اين گونه تأثير مولود تقدّس يافتن و گرانبها شدن برخى ارزشها در روح آدمى است و آن خود مولود يك سلسله گرايشهاى متعالى در انسان است كه آن گرايشها به نوبهء خود ناشى از برداشتى خاص و طرز تفكّرى خاص دربارهء جهان و انسان است كه نه در لابراتوارها مىتوان به آن دست يافت و نه از محتواى قياسها و استدلالها . آن برداشتها همانهاست كه در آينده توضيح خواهيم داد كه از دسترس علم بيرون است .