جبر يا اختيار ؟ . 346 . تقسيمات و قطب‌بنديهاى اجتماعى . 350 . يگانگى يا چندگانگى جامعه‌ها از نظر ماهيّت . آيندهء جامعه‌ها . . . . . 358 . بخش دوم : تاريخ . . . . . 367 . تاريخ چيست ؟ . . . 367 . تاريخ علمى . . . 374 . 1 . اعتبار و بىاعتبارى تاريخ نقلى . . . 37 . 2 . علّيّت در تاريخ . . . . 377 . 3 . آيا طبيعت تاريخ مادّى است ؟ . . . 382 . مبانى نظريّهء مادّيّت تاريخ : . 384 . 1 . تقدّم مادّه بر روح . 384 . 2 . اولويّت و تقدّم نيازهاى مادّى بر نيازهاى معنوى . . . . 386 . 3 . اصل تقدّم كار بر انديشه . . . . . 388 . 4 . تقدّم وجود اجتماعى انسان بر وجود فردى او . 391 . 5 . تقدّم جنبهء مادّى جامعه بر جنبه‌هاى معنوى آن . . . . . 394 . نتايج . . . . 402 . انتقادها . 420 . 1 . بىدليلى . . . . 423 . 2 . تجديد نظر پايه‌گذاران . 424 . 3 . نقض تطابق جبرى زير بنا و روبنا . . . 43 . 4 . عدم تطابق پايگاه طبقاتى و پايگاه ايدئولوژيكى . . . . 434 . 5 . استقلال رشد فرهنگى . . . . . 435 . 6 . ماترياليسم تاريخى خود را نقض مىكند . . 437 . اسلام و مادّيّت تاريخى . . . . . 439 . بيان طرفداران نظريّهء مادّيّت تاريخ از نظر اسلام . . . . . 440 . انتقاد . . 450 . معيارها . 473 . 1 . استراتژى دعوت . . . 474 . 2 . عنوان مكتب . 480 . 3 . شرايط و موانع پذيرش . . 482 . 4 . تعالى و انحطاط جوامع . . . . . 485 . تحوّل و تطوّر تاريخ . . . . . 488 . نظريّات گوناگون دربارهء عامل محرّك تاريخ . . 490 . 1 . نظريّهء نژادى . . . . . 490 . 2 . نظريّهء جغرافيايى . 491 . 3 . نظريّهء قهرمانان . . . 491