است . قرآن آنجا كه اقامهء برهان مىكند ( برهان تمانع ) و مىگويد : « لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا » ( 1 ) در برابر اين گروه اقامهء برهان مىكند . اين گونه اعتقاد سبب خروج از جرگهء اهل توحيد و از حوزهء اسلام است . اسلام شرك ذاتى را در هر شكل و هر صورت بكلّى طرد مىكند . ب . شرك در خالقيّت برخى از ملل ، خدا را ذات بىمثل و مانند مىدانستند و او را به عنوان يگانه اصل جهان مىشناختند امّا برخى مخلوقات او را با او در خالقيّت شريك مىشمردند . مثلا مىگفتند خداوند مسئول خلقت « شرور » نيست ، شرور آفريدهء بعضى از مخلوقات است ( 2 ) . اين گونه شرك كه شرك در خالقيّت و فاعليّت است ، نقطهء مقابل توحيد افعالى است . اسلام اين گونه شرك را نيز غير قابل گذشت مىداند . البتّه شرك در خالقيّت به نوبهء خود مراتب دارد كه بعضى از آن مراتب ، شرك خفى است نه شرك جلى ، بنابراين موجب خروج كلّى از جرگهء اهل توحيد و حوزهء اسلام نيست . ج . شرك صفاتى شرك در صفات ، به علّت دقيق بودن مسأله ، در ميان عامّهء مردم هرگز مطرح نمىشود . شرك در صفات مخصوص برخى انديشمندان است كه در اين گونه مسائل مىانديشند ، امّا صلاحيّت و تعمّق كافى ندارند . اشاعره از متكلّمين اسلامى دچار اين نوع شرك شده‌اند . اين نوع شرك نيز شرك خفى است و موجب خروج از حوزهء اسلام نيست .

--> ( 1 ) . انبياء / 22 . قبلا دربارهء مفاد اين آيهء كريمه بحث كرديم . براى تقرير و توضيح اين برهان كه برهان « تمانع » ناميده مىشود رجوع شود به پاورقيهاى جلد پنجم اصول فلسفه و روش رئاليسم . ( 2 ) . بدبختيها ، كژيها ، عيبها و نقصها و خلاصه همهء حوادث و وقايع نامطلوب را در اصطلاح « شرور » مىگويند . در نحوهء انتساب شرور به خداوند بحثهاى مفصّلى در كتاب ديگر مؤلّف به نام عدل الهى شده است .