[ شرك ] مراتب و درجات شرك همچنانكه توحيد ، مراتب و درجات دارد شرك نيز به نوبهء خود مراتبى دارد كه از مقايسهء مراتب توحيد با مراتب شرك به حكم « تعرف الأشياء بأضدادها » ، هم توحيد را بهتر مىتوان شناخت و هم شرك را . تاريخ نشان مىدهد كه در برابر توحيدى كه پيامبران الهى از فجر تاريخ به آن دعوت مىكرده‌اند ، انواع شركها نيز وجود داشته است . الف . شرك ذاتى بعضى از ملل به دو ( ثنويّت ) يا سه ( تثليث ) يا چند اصل قديم ازلى مستقلّ از يكديگر قائل بوده‌اند ، جهان را چند پايه‌اى و چند قطبى و چند كانونى مىدانسته‌اند . ريشهء اين گونه انديشه‌ها چه بوده است ؟ آيا هر يك از اين انديشه‌ها انعكاس و نمايشگر وضع اجتماعى آن مردم بوده است ؟ مثلا آنگاه كه مردمى به دو اصل قديم و ازلى و دو محور اصلى براى جهان قائل بوده‌اند ، از آن رو بوده كه جامعه‌شان به دو قطب مختلف تقسيم مىشده است و آنگاه كه به سه اصل و سه خدا معتقد بوده‌اند نظام اجتماعيشان نظام تثليثى بوده است ؟ يعنى همواره نظام اجتماعى به صورت يك اصل