3 توحيد افعالى توحيد افعالى يعنى درك و شناختن اينكه جهان ، با همهء نظامات و سنن و علل و معلولات و اسباب و مسبّبات ، فعل او و كار او و ناشى از ارادهء اوست . موجودات عالم همچنانكه در ذات استقلال ندارند و همه قائم به او و وابسته به او هستند و او به تعبير قرآن « قيّوم » همهء عالم است ، در مقام تأثير و علّيت نيز استقلال ندارند ، و در نتيجه خداوند همچنانكه در ذات شريك ندارد در فاعليّت نيز شريك ندارد . هر فاعل و سببى ، حقيقت خود و وجود خود و تأثير و فاعليّت خود را از او دارد و قائم به اوست . همهء حولها و قوّه‌ها « به او » است ( ما شاء اللّه و لا قوّة الّا به ، لا حول و لا قوّة الّا باللّه ) . انسان كه يكى از موجودات است و مخلوق اوست ، مانند همهء آنها علّت و مؤثّر در كار خود و بالاتر از آنها مؤثّر در سرنوشت خويش است ، امّا به هيچ وجه موجودى « مفوّض » و « به خود وانهاده » نيست ( بحول اللّه و قوّته أقوم و اقعد ) . اعتقاد به تفويض و وانهادگى يك موجود - اعمّ از انسان و غير انسان - مستلزم اعتقاد به شريك بودن آن موجود با خدا در استقلال و در فاعليّت است و استقلال در فاعليّت ، مستلزم استقلال در ذات است و با توحيد ذاتى منافى است ، چه رسد به توحيد افعالى . الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَداً وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ وَ كَبِّرْهُ تَكْبِيراً . ( 1 ) سپاس ذات خدا را ، آن كه همسر و فرزند نگرفت و براى او شريكى در مديريّت جهان و همچنين كمكى از روى ناتوانى براى ادارهء عالم نيست . او را بزرگ و برتر بدان ، بزرگ و برتر دانستنى كه لايق ذات پاك او باشد .

--> ( 1 ) . مفاتيح الجنان ، دعاى افتتاح .