است ؛ و هم مىتوانيم با اتكاء به گفتهء برخى محقّقين ، زردشت را طرفدار « توحيد در عبادت » يعنى يگانه‌پرست بدانيم . ولى براى اينكه يك آئين ، آئين توحيدى باشد ، علاوه بر توحيد ذاتى و توحيد در عبادت ، توحيد در خالقيّت لازم است و آئين زردشت به حسب مدارك تاريخى ، از نظر خالقيّت ، كاملا ثنوى بوده است ، زيرا از اين تعليمات اينچنين استفاده مىشود كه قطب مخالف « انگره مئنيو » ( خرد خبيث ) « سپنت مئنيو » ( خرد مقدّس ) است . سپنت مئنيو منشأ اشياء نيك است ، يعنى همان اشيائى كه خوب است و مىبايست آفريده بشود ، اما انگره مئنيو يا اهريمن منشأ اشياء بد است ، يعنى منشأ اشيائى است كه نمىبايست آفريده شود و آهورامزدا يا سپنت مئنيو مسئول آفريدن آنها نيست ، بلكه انگره مئنيو مسئول آفريدن آنها است . مطابق اين فكر ، هر چند هستى دو ريشه‌اى نيست ولى دو شاخه‌اى است ، يعنى هستى كه از آهورامزدا آغاز مىگردد به دو شاخه منشعب مىشود : « شاخهء نيك » كه عبارت است از سپنت مئنيو و آثار نيكش ، و « شاخهء بد » كه عبارت است از انگره مئنيو و همهء آفريده‌ها و آثار بدش . اگر گاتاها را كه اصيل‌ترين و معتبرترين و توحيدىترين اثرى است كه از زردشت باقى مانده است ملاك قرار دهيم زردشت را در شش و پنج خير و شر ، و اينكه نظام موجود نظام احسن نيست و با حكمت بالغه جور نمىآيد گرفتار مىبينيم . اين جهت ، او را از پيامبران آسمانى كاملًا جدا مىكند . آئين زردشت به موجب همين نقص و يا به جهات ديگر نتوانست با ثنويّت مبارزه كند ، بطورى كه بعد از زردشت بار ديگر ثنويّت به مفهوم دو ريشه‌اى بودن هستى در ميان ايرانيان پديد آمد . زردشتيان دورهء ساسانى ، و مانويان و مزدكيان ، كه نوعى انشعاب از زردشتىگرى در ايران محسوب مىشوند ، در حدّ اعلى ثنوى بوده‌اند . در حقيقت بايد گفت دين زردشت نتوانسته است ريشهء شرك و ثنويّت را حتى در حدود تعليمات گاتاها را از دل ايرانيان بركند ، خودش نيز مغلوب اين عقيدهء خرافى گشته و تحريف شده است . تنها اسلام بود كه توانست اين خرافهء چند هزارساله را از مغز ايرانى خارج سازد . اين يكى از مظاهر قدرت شگرف اسلام و تأثير عميق آن در روح ايرانيان است كه توانست مردمى را كه ثنويّت با گوشت و پوستشان آميخته شده بود تا آنجا كه برخى از خاورشناسان ( دومزيل ) ( 1 ) معتقدند كه : « ثنويّت ، اساس تفكّر ايرانى است » و آنچنان

--> ( 1 ) . Dumtzil [ متخصص در اساطير قوم آريا ] .