است : نخست علم به اصول ادله ، دوم چيزى كه علم به اين اصول بدون آن كامل و تمام نخواهد بود ، سوم چيزى كه بدون آن هدف و خواسته تمام نخواهد بود . ( 1 ) علم نخست عبارت است از علم به احوال اجسامى كه از حركت و سكون دگرگون مىشود و علم به اينكه ممكن نيست ذاتى در حال واحد داراى نفى و اثبات باشد و علم به احوال انجام دهندگان كارها ، و علم به اين موضوع از كسى درست خواهد بود كه مدركات را درست درك كند و به آن دانا باشد و مرتكب اشتباهى در آن مورد نشود و كسى كه ممارست و پيوستگى با صنايع داشته باشد بداند و بفهمد . از جمله علوم كه از نوع دوم است ، علم به اصول ادلهء شرعيه و عادات و عرف آن است و از آن چاره نيست . ( 2 ) نوع سوم علم به امور مختلف پسنديده و نكوهيده و بيم و شناخت راههاى زيان آور است تا آنكه با دقت و اعمال نظر بيم آن از چيزى درست باشد و نگريستن و پيوستن به علم و دانش بر او واجب خواهد بود . از جمله چيزهايى كه دليل بر اين است كه مجموعهء همين علوم عقل است نه چيز ديگر ، اين است كه هر گاه اين علوم در كسى باشد عاقل است و عاقل هم اين علوم براى او فراهم است ، و اگر عقل را معنى ديگرى باشد جايز است كه اين علوم در كسى فراهم شود در حالى كه عاقل نباشد يا آنكه بدون اين علوم او را عاقل بدانند و حال آنكه بر خلاف قاعده است . ( 3 ) پيامبر ( ص ) فرموده است : « سر عقل پس از ايمان به خداوند دوستى كردن با مردم است » . « 1 » همچنين فرموده است : عقل را خداوند به سه جزء بخش فرموده است . هر كس اين سه جزء در او باشد عقلش كامل است و هر كس چيزى از آن در او نباشد او را عقل نيست ، نيكو شناختن خداوند و نيكو فرمان بردارى براى او و نيكو شكيبايى كردن براى او . ( 4 ) امام صادق ( ع ) « 2 » ضمن خبرى طويل مىفرمايد : آدمى با عقل كامل مىشود و همان عقل دليل و مايهء بينش و كليد كار اوست . « 3 »

--> ( 1 ) . در حديث چهاردهم كتاب العقل و الجهل اصول كافى ، ( ص 24 ، ج اول ، چاپ اسلاميه ) دوستى ( حب ) از سپاهيان عقل شمرده شده است . م . ( 2 ) در متن گاه كنيهء معروف ايشان كه ابو عبد الله است آمده است ولى چون نام ايشان و لقب صادق براى عموم مشهورتر است در ترجمه از القاب مشهور ائمه استفاده خواهد شد . م . ( 3 ) تمام اين حديث در صفحهء 29 جلد اول كافى ، ذيل شمارهء 22 آمده است . م .