( 1 ) وضعيّت دينى [ عربستان ] هنگام ظهور اسلام ، اين اديان [ كه تا كنون بيان گرديد ] ، آيين مردم عرب بود كه ضعيف و بىرونق گشت . مشركانى كه ادعاى پيروى دين ابراهيم را در سر داشتند ، به اوامر و نواهى شريعت او گوش فرا نمىدادند و از منشها و روشهاى و الا و برجسته دور شده و آن را مهمل گذاشته بودند . كثرت گناه سبب شد كه از بت‌پرستان و عادات و عقايد خرافى آنان پيروى نمايند . گناه و معصيت در زندگى اجتماعى ، سياسى و دينى آنها اثر فراوان گذاشت . يهود : ريا و زورگويى و دورويى را پيشه كردند و رؤسايشان به جاى خدا ، ارباب جامعه شدند . بر مردم فشار آوردند و حتى براى گذر كردن انديشه‌هاى درونى و سخنان زير لب ، آنان را پاى ميز محاكمه مىكشاندند . تمام اهدافشان ، مال دوستى و عشق به رياست بود ؛ هر چند به نابودى دين و انتشار كفر و بىدينى و اهانت به دستورات الهى - كه مأمور مقدس شمردن آن بودند - مىانجاميد . ( 2 ) مسيحيان نيز به سوى بت‌پرستى پيچيده و نامفهومى بازگشتند و گرفتار آمدند و آميختگى عجيبى ميان آفريدگار و انسان « 1 » به وجود آوردند ؛ اما به خاطر دورى و بيگانگى ، تعليمات بت‌پرستى ، كه اعراب در نمونهء زندگى خود بهتر از آن را دريافته و چشيده بودند ، در درون عرب با دين ، چندان تأثيرى بر جاى نگذاشت و دين خود را رها نكردند . اما ساير اديان عرب : آيين ، افكار ، دل و درون ، آداب و رسوم و عقايدشان هم چون مشركان و موافق بينش آنان ، يكسان بود .

--> ( 1 ) - تثليث .