( 1 ) مرحلهء سوم اين آخرين دوران زندگانى رسول اعظم است كه ثمرات و نتايج دعوت‌هاى اسلامى او را پس از آن همه مبارزات پيوسته و طولانى ، پذيرش رنج و مشقت ، اضطراب و نابسامانيها و نبردهاى خونبار در مدت بيست و چند سال مشاهده كرديم . فتح مكه ، حاصل سالهاى طولانى مبارزات مسلمانان و عمده‌ترين فتح به حساب مىآيد كه گردش زمانه و فضاى گستردهء شرك‌آلود عربستان از پرتو آن دگرگون شد . بىگمان اين فتح و ظفر ، عنوانى سرنوشت‌ساز ميان گذشته و آينده گرديد . قريش از ديد مردم عرب تبار ، پشتيبان و مددكار آن دين و آيين [ بت‌پرستى ] محسوب مىگشتند ؛ بنابراين خود را پيرو قريش مىدانستند ؛ و تسليم شدن قريش در برابر اسلام يعنى ، نابودى حتمى بتكده‌ها و بت‌پرستى در تمام خاك عربستان . ( 2 ) رويدادهاى اين دوران نهايى 1 - عنوان مبارزه و جهاد 2 - عنوان سبقت گرفتن گروهها و قبايل مختلف بر يكديگر ، براى قبول آيين اسلام و دورى از شرك اين دو عنوان ، ملازم همند و در اين دوران واپسين به نوبه ، اوراق تاريخ را زرين كرده‌اند و هر كدام از اين دو عنوان ، در اثناى رخدادهاى عنوان بعدى و در كنار هم به وقوع پيوسته است . با اين وصف ، از جهت نظم و ترتيب موضوع ، هر يك از آن عناوين را در بخش جداگانه و در جاى خود شرح داده‌ايم . و چون عنوان مبارزه و جهاد با گذشته پيوند بيشترى دارد و از عنوان دوم بسى مناسب‌تر است در ترتيب مباحث نيز ، مقدم گشت .