آذرى طوسى نور الدّين حمزة بن على ملك طوسى بيهقى اسفراينى ، نسب وى به احمد بن محمّد زمجى هاشمى مروزى مىرسد . او از پيشوايان متصوفه شيعى مذهب و از دانشمندان و اديبان و شاعران بنام قرن نهم هجرى است . وجه تسميه‌ى وى بنا به قول خود او به جهت تولد او در ماه آذر به نام « آذرى » است . نخست مدح شاهرخ شاه را مىكرد ، ولى پس از چندى به درك محضر شيخ محى الدّين طوسى غزالى نايل شد و از او اخذ طريقت و حديث كرد و تغيير حالى يافت و در سلك درويشى درآمد و همراه او سفرى به حج رفت و كتاب سعى الصفا را در حرم نوشت پس از درگذشت شيخ در حلب ، دست ارادت به شاه نعمت اللّه ولى داد و پس از سفر مجدّد حج به هندوستان رفت و از دهلى به دكن و به درگاه احمد شاه بهمنى كه از دوستداران صوفيه بود ، درآمد و به دستور او سرودن منظومه‌ى « بهمن نامه » را آغاز كرد و از او صله يافت . وى پس از سفر هند سى سال در اسفراين به فراغ خاطر زندگى كرد و به تدريج هرچه از بهمن‌نامه به نظم مىآورد به دار الملك دكن مىفرستاد . آذرى به سال 866 هجرى در اسفراين درگذشت . وى مداح اهل بيت ( ع ) است و قصايد بسيار در منقبت امير المؤمنين على ( ع ) و فرزندان گرامى وى ( ع ) دارد . تركيب‌بندى نيز در رثاى حسين بن على ( ع ) سروده است كه بسيار پرسوز است . آثار وى عبارتند از : « سعى الصفا » در مناسك حج ، « طغراى همايون » ، « جواهر الاسرار » مشتمل بر اسرار حروف مقطّعه‌ى قرآنى ، « بهمن‌نامه » كه منظومه‌اى است در شرح پادشاهى شهرياران بهمنى دكن ، « غرائب الدنيا و عجايب الاعلا » در مطالب فلسفى ، « ديوان اشعار » كه مشتمل بر قصايد و غزليات و تركيب‌بند و ترجيع‌بند و قطعات و رباعيات . بسيارى از قصايد وى در مدح اهل بيت ( ع ) است « 1 » . - * - قصيده : در مدح اهل بيت « 2 » چنان كه هست فلك را دوازده تمثال * كه آفتاب بر آن دوره مىكند مه و سال بر آسمان ولايت دوازده برج‌اند * چو آفتاب نبوت همه در اوج كمال قضا چو آينه‌ى روح احمدى مىريخت * بريخت ز آينه‌ى او دوازده تمثال مثل دوازده ماه و دوازده كوكب * به آفتاب نبوت نموده استقبال ستارگان سپهر ولايت شرف‌اند * كه ايمن‌اند ز نقصان احتراق و و بال سپهر فضل و شرف هر يكى به استغنا * جهان علم و عمل هر يكى به استقلال مصدر آن ولايت كه جبرئيل امين * بود بحرمتشان مفتخر به صف نعال « 3 » شهان بىسپه و خسروان بىشمشير * ملوك بىحشم و اغنياى بىاموال

--> ( 1 ) - مجالس المؤمنين ؛ ج 2 ، ص 125 و 126 . تذكرة الشعراء ؛ ص 301 . ( 2 ) - مجالس المؤمنين ؛ ج 2 ، ص 128 و 129 به نقل از ديوان آذرى . ( 3 ) - صف نعال : صف آخرين كه به جانب بيرون اطاق باشد و اهل مجلس نزديك آن كفشهاى خود را مىنهادند ؛ نزديك كفش‌كن .