عطّار نيشابورى فريد الدّين ابو حامد محمّد بن ابى بكر ابراهيم بن اسحق نيشابورى متخلص به « عطّار » يا « فريد » در ششم شعبان سال 513 يا 530 ه ق . در قريه « كدكن » از اعمال نيشابور تولد يافت . پدر و مادرش هر دو زاهد و صوفى و اهل معنى بودند . پدرش ابراهيم مدتى طولانى مىزيسته و تا هنگامى كه عطّار اسرار نامه را به نظم در آورد ، در قيد حيات بود . جامى ، عطّار را مريد سلطان العاشقين مجد الدّين بغدادى مىداند ، و قاضى نور اللّه شوشترى معتقد است كه عطّار ، خرقه از دست وى پوشيده است . اهتمام و علاقه‌ى او به گردآورى قصص آموزنده‌ى صوفيه امرى آشكار و شايان توجه است . چنان كه از مقدمه‌ى « تذكرة الاولياء » برمىآيد و آثار عطّار هم گواهى مىدهند او به تتبّع احوال و جمع اقوال مشايخ صوفيه و گردآورى حكايات آنان عشقى شگفت داشته است . عطّار در كتاب تذكرة الاولياء 980 حكايت و 2864 سخن از مشايخ را گرد آورده و ذخيره‌ى عظيم و بسيار گران‌بهايى به زبان فارسى تقديم نموده است . آثار منظوم او پر از حكايات و قصص است ، و در چهار مثنوى « منطق الطير » ، « اسرار نامه » ، « الهى نامه » و « مصيبت نامه » 897 حكايت از صوفيان آورده است . و شايد بتوان گفت در آثار هيچيك از شعراى فارسى زبان ، اين مايه از قصص نتوان يافت . در مورد مذهب عطّار بدون شك او پيرو مذهب اهل سنّت بود . اما اخلاص و ارادت و نحوه‌ى ستايش او از حضرت على ( ع ) و فرزندان آن بزرگوار به طور صدق‌آميز و مبتنى بر حسن اعتقاد است ، كه قاضى نور اللّه شوشترى وى را شيعه‌ى پاك و خالص شمرده ، اما سخن راست آن است كه بزرگان اهل سنت هرگز منكر فضايل على ( ع ) نبوده و نيستند . به همين سبب عطار در مناقب اهل بيت ( ع ) و تعرّض به اعداى جفا كار ايشان ، اشعارى سروده است . مطالعه در آثار عطّار نشان مىدهد كه بر علوم عقلى و نقلى تسلّط و آشنايى داشته و مطّلع از علوم و فنون ادبى و حكمت و كلام و نجوم و محيط بر علوم دينى بخصوص تفسير قرآن و حديث و قصص و روايات و فقه بوده است . و به اقتضاى شغل خود بصير در گياه‌شناسى و معرفت خواص ادويه و عقاقير و آگاهى از مبادى طب داشته است . آثار مسلّم عطّار عبارتند از : چهار مثنوى « منطق الطير يا مقامات طيور » ، « اسرار نامه » ، « الهى نامه » و « مصيبت نامه » ، همچنين كتاب « خسرو نامه » كه در ميان مثنويات شيخ عطّار تنها منظومه‌ايست كه چون ويس و رامين ، خسرو و شيرين ، ليلى و مجنون از ماجراى عشق دو دلداده و داستان زندگانى دو شاهزاده سخن مىگويد . عطّار كه بعد از نوشتن چهار مثنوى ، سه سال لب فرو بسته و خاموش بود ، اين داستان را با دستاويز بيان حقايق معارف و عرفان به نظم كشيد . ابيات خسرو نامه به اختلاف از 7600 تا 8364 بيت آمده است . « 1 » از ديگر آثار عطّار : « جواهر نامه » ، « شرح القلب » ، « ديوان قصايد و عزليات » ، « مختار نامه » مىباشد . اگر به اين 9 كتاب منظوم كتاب « تذكرة الاولياء » را كه به نثر نوشته شده ، بيفزاييم آثار او به ده كتاب بالغ مىشود . بالاترين خصوصيت آثار منظوم و منثور عطّار آن است كه براى هدايت و راهنمايى جامعه گفته شده و در روزگارى كه غالب شعرا فكر خود را در مدح و هجو و هزل به كار مىبردند ، او نظر خود را از امرا و حكام به جامعه‌ى انسانى و خدمت به حقيقت معطوف ساخته و بشر را به يگانگى و وحدت و بلند نظرى و دورى از تعصّب دعوت كرده است . عطّار در حادثه‌ى فتح نيشابور و كشتار عام آن شهر به دست مغولان در نيمه‌ى دوم ماه صفر سال 618 هجرى در موضعى به

--> ( 1 ) - خسرو نامه ؛ ص 13 .