ابو الاسود الدؤلى ظالم بن عمرو ، از بزرگان فقها و محدثان تابعين و از اصحاب حضرت على ( ع ) بود . وى از طايفه‌ى « دئل » بود ، كه در نسبت به آن « دؤلى » گويند . ابو الاسود در قبول ولايت على ( ع ) و در محبّت به آن حضرت و فرزندان او پابرجا بود . وى در جنگهاى جمل و صفين و نهروان در ركاب حضرت على ( ع ) شركت كرده است و در سال چهلم هجرت از سوى آن حضرت والى بصره بود و چون خبر شهادت حضرت على ( ع ) به بصره رسيد ، بالاى منبر رفت و خطبه‌اى سوزناك ايراد كرد . ابو الاسود بعد از شهادت على ( ع ) نيز در بصره مىزيست و زياد بن عبيد و پسرش عبيد اللّه بن زياد واليان بصره بر او سخت مىگرفتند . گويند در ايام پيرى به فارس سفر كرده است . ابو الاسود واضع علم نحو بوده است و خود او گفته است : « من حدود آن را از على بن ابيطالب ( ع ) فرا گرفتم . » وى پس از شهادت حضرت على ( ع ) بر آن شد كه نوشته‌هاى خود را منتشر كند و كيفيت وضع « اعراب و اعجام » را به مردمان ياد دهد . پس از او نصر بن عاصم بصرى كارش را ادامه داد . ابو الاسود به سال 69 ه . ق . در سن 85 سالگى در شهر بصره به علت بيمارى طاعون درگذشته است . او در شهادت امام حسين ( ع ) مرثيه‌اى سرود و خواهان تقاص از قاتلان وى شد . « 1 » - * - 1 - أقول و ذاك من جزع و وجد * أزال اللّه ملك بنى زياد 2 - و أبعدهم بما غدروا و خانوا * كما بعدت ثمود و قوم عاد 3 - و لا رجعت ركائبهم اليهم * الى يوم القيامة و التناد « 2 » 1 - من در همه حال با هيجان و بىتابى مىگويم : خدا ملك فرزندان زياد را نابود كناد . 2 - آنان مكر و حيله كردند . خدا آنان را همانند قوم ثمود و عاد براند . 3 - و تا روز قيامت و ندا در دادن ، مقام و منصب به آنها برنگردد .

--> ( 1 ) - الاغانى ؛ ج 12 ، ص 215 . طبقات ابن سعد ؛ ج 7 ، ص 1 - 70 با تلخيص . روضات الجنات ؛ ج 4 ، ص 162 - 186 . ادب الطف ؛ ج 1 ، ص 102 . ( 2 ) - ادب الطف ؛ ج 1 ، ص 102 .