امام سجّاد ( ع ) ابو محمّد على بن حسين ( ع ) امام چهارم از ائمه اثنى عشر است مادرش شهربانو نام دارد . او در ماه شعبان سال 36 هجرى در مدينه‌ى منوّره متولّد شد . امام در واقعه‌ى كربلا حدود 25 سال سن داشته و فرزند گراميش امام محمد باقر ( ع ) نيز در حدود پنج سال داشته است . در كربلا آن حضرت بشدّت بيمار و بسترى بوده است و به همين جهت از قتل او چشم پوشيده‌اند . او بعد از واقعه‌ى طف به همراه اهل بيت ( ع ) به اسارت به كوفه و شام رفت و در هر دو مجلس عبيد اللّه بن زياد و يزيد بن معاويه ، كه بيم قتل از يكسو و سر بريده‌ى پدرش و اسارت اهل بيتش از دگر سو نفس را در سينه حبس مىكرد ، او بود كه خطبه‌هاى مشهور و كوبنده‌اى را ايراد و از شرف خود و خانواده دفاع و دشمنان را رسوا نمود ، و زمينه‌ى انقلابهاى بعدى شيعيان را فراهم ساخت . يزيد شكست خورد و مجبور شد اهل بيت ( ع ) را به مدينه بازگرداند تا شايد اندوهناك‌ترين تراژدى تاريخ اسلام پايان بگيرد . با ورود امام و اهل بيت ( ع ) به مدينه و سخنان امام سجاد ( ع ) مدينه يكپارچه شيون و ماتم شد . مدينه به حركت درآمد و دوره‌اى نو براى ظهور و بروز نهضت تشيّع به‌وجود آمد و شيعه از موضع صرفا انفعالى خارج شد و روحى جديد به حيات سياسى اجتماعى اين مذهب دميده شد . پس از عاشورا جريانى از تشيّع كه خود را وارث رهبرى الهى پيامبر ( ص ) مىدانست شيوه‌ى مبارزه‌ى منفى را در پيش گرفت . امام سجاد ( ع ) بر همان سياست و استراتژى تدافعى طراحى شده توسط عمويش امام حسن مجتبى ( ع ) پاى فشرد و از هرگونه درگيرى در سياست تا آن‌جاكه مىتوانست ، اجتناب كرد . او سياست دفاعى را در پيش گرفت و مبارزه را بيشتر در قالبى فرهنگى و عقيدتى پيش برد و به لحاظ سياسى سعى در فرو ريختن پايه‌هاى مشروعيت اقتدار امويان داشت بىآنكه مستقيما با دشمن درگير شود . امام سجاد ( ع ) و خاندانش در زمانىكه ارتش شام به فرماندهى مسلم بن عقبه در روز چهارشنبه 27 ذى الحجّه سال 63 هجرى در نبرد « حرّه واقم » مدنىها را شكست داد و شهر را مورد تاخت و تاز و چپاول قرار دادند از تعرّض مصون ماندند . امام سجاد ( ع ) در كشمكش و درگيرى امويان و عبد اللّه بن زبير هم بىتفاوت ماند . موضع بىطرفى غير شفاف امام ( ع ) در مورد مختار نيز ادامه همان سياست بود . امام سجاد ( ع ) 34 سال پس از شهادت پدر زيست . دوره‌اى كه به حدّ كافى طولانى بود تا خود را در آن به عنوان امين ميراث پدر تثبيت كند و نقش و مهر شخصيت خود را بر پيروان و يارانش بگذارد . در پيش گرفتن مبارزه‌ى منفى به امام ( ع ) فرصت بيشترى براى طرّاحى مبانى نظرى مذهب و دفاع از اصول اعتقادى و كلامى خود داد و اتخاذ همين استراتژى بود كه تحولات سياسى شيعه‌ى اماميه را با تحولات فكرى و عقيدتى آن هماهنگ كرد . شاهد مراتب فضل و فصاحت آن حضرت « صحيفه سجاديه » و « رسالة الحقوق » است . صحيفه مجموعه‌ى دعاها و مناجات آن حضرت است كه آن را « انجيل آل محمد » گفته‌اند و مشتمل بر 61 دعا مىباشد و داراى مضامين و نكات عالى است . « رسالة الحقوق » نيز رساله‌ايست در قواعد و اخلاقيات و مشتمل بر 50 حق ، كه رعايت آن‌ها لازم است . شهادت امام ( ع ) در ماه محرم سال 94 يا 95 هجرى در مدينه اتفاق افتاد . « 1 » * * *

--> ( 1 ) - ارشاد ؛ زندگانى امام سجاد ( ع ) . حسين بن على ( ع ) امام ارزشها ؛ ص 577 و 578 .