قيام امام حسين ( ع ) به سمبلى براى مبارزه و سازش‌ناپذيرى تبديل گرديد . با اين انگيزه جامعه هرگاه در فشار و بىعدالتى حاكمان نفس مىبريد ، ياد حسين ( ع ) و نهضت او را روزنى براى نجات و تحريك مردم به مبارزه مىيافت ، شعر مقاومت از اين دريچه به جهان ادب پا نهاد . فضايل اهل بيت ، از نسب گرفته تا كرامتها ، اخلاق ، علم و حكمت ، انگيزه‌ى مهمى در اين راستا محسوب مىشود . بدين گونه شاعر علاقه و حبّ خويش را در جلوه‌گاههاى مدح و غزل به بازار شعر آورد . شاعران شيعى براى تحريك احساس مردم از بازگو كردن ستم‌هايى كه بر حسين شهيد رفت ، دريغ نكردند . نمونه شعرهايى كه در ستايش و يا سوگ و دلاورى او سروده شده فراوان است . شعر ، رساترين زبان در بيان فاجعه و كارسازترين وسيله در تبليغ واقعه به شمار مىرود ، شعر تمام عيار به جز لطافت خيال ، استوارى انديشه را نيز با خود دارد . لذا از طرفى ، جذب قلوب مىشود و از طرف ديگر جلب عقول مىكند و بدين‌سان ايمان مىآفريند و سپس عمل . در نگاهى به تاريخ ، اولين مرثيه‌ساز و مرثيه‌خوان سيد شهيدان را مادر بزرگوارش فاطمه « س » مىيابيم و سپس داغداران ديگر از اولاد معصوم آن حضرت ، بشارت‌دهندگان ، تشويق‌كنندگان و صله‌پردازان مرثيه‌گويان را « 1 » . تاريخ نام نخستين كسانى را كه درباره‌ى فاجعه‌ى عاشورا بعد از اهل بيت ( ع ) مرثيه سروده‌اند را ثبت كرده است . « خوارزمى » اولين شعر حسينى را به « عقبة بن عمرو السّهمى » كه از شاعران سده‌ى اول هجرى است ، نسبت مىدهد « 2 » محسن امين نيز اشعار او را اولين اشعار مىداند « 3 » آنگاه كه او در اواخر قرن اول هجرى به زيارت قبر حضرت مىرود ، و با ابياتى مرثيه‌سرايى مىكند . « 4 » هم او در جاى ديگر از « سليمان بن قته » ( م 126 ه . ق ) به عنوان اولين شاعر حسينى نام مىبرد « 5 » سليمان نيز در عبور از كنار مزار شهيدان كربلا اولين مرثيه‌ى خويش را مىسرايد « 6 » . مشابه اين اشعار را به « ابو الرميح الخزاعى » ( م . 100 ه . ق ) نسبت داده‌اند او به نزد فاطمه دختر امام حسين ( ع ) رفته و اشعارى مىسرايد « 7 » نكته قابل تأمل فاصله زمانى برخى از اين اشعار نسبت به واقعه‌ى كربلاست كه موجب ترديد در سبقت آنها بر ساير سروده‌ها در اين زمينه مىگردد . در حالىكه برخى نقل‌ها اولين مراثى را به اهل بيت نسبت مىدهد . چنان كه در « تذكرة الخواص » آمده هنگامى كه در شام سر امام حسين ( ع ) را نزد اهل بيت آوردند ، رباب بنت امرؤ القيس همسر امام حسين ( ع ) آن را بوسيد و به دامان گرفت و اشعارى را سرود . « 8 »

--> خود را در اصل داستان وارد نمىكند و آن را به پيروى از اميال خويش تغيير نمىدهد در حماسه رويدادهاى غير طبيعى و خلاف عادت فراوان ديده مىشود و همين رويدادهاست كه مىتواند آرمان‌ها و آرزوهاى بزرگ ملتى را در زمينه‌هاى مذهبى ، اخلاقى و نظام اجتماعى نشان مىدهد و عقايد كلى آن ملت را درباره‌ى مسائل اصلى انسانى مانند آفرينش ، زندگى مرگ و جز آن بيان كند . ( 1 ) - ر . ك به بحار الانوار ، ج 44 ، ص 278 - 296 . ( 2 ) - مقتل الحسين ج 2 ، ص 152 . ( 3 ) - اعيان الشيعه ؛ ج 8 ، ص 146 و 147 . ( 4 ) - ادب الطف ؛ ج 1 ، ص 52 . ( 5 ) - اعيان الشيعه ، ج 7 ، ص 308 . ( 6 ) - ادب الطف ؛ ج 1 ، ص 54 . ( 7 ) - همان ؛ ص 59 . ( 8 ) - تذكرة الخواص ؛ ص 147 . ادب الطف ؛ ج 1 ، ص 61 .