مدخلى بر مرثيه‌سرايى اهميت شعر و جايگاه آن در ادب از ديرباز مورد توجه‌ى ناقدان شعر و ادب بوده است . در گذشته ، اين فن به دلايل بسيار ، از جمله : ماندگارى در حافظه و دلپذيرى آن به دليل داشتن طنين آهنگين بر بسيارى از فنون ديگر عرب سرورى داشته است . از دهها سال پيش از ظهور اسلام ، شعر عربى در سرزمين‌هاى عرب‌نشين ، يكى از مؤثرترين وسيله‌ها براى جلب عاطفه و يا تحريك دشمنى بوده است چه بسيار قصيده‌ها و يا قطعه‌ها كه سروده شده و سرودن و بر زبان افتادن آن ، شخصى يا مردمى را در ذهن همگان بزرگ كرده و يا از قدر آنان كاسته است . تاثير شعر در عاطفه و روحيه‌ى مردم آن منطقه بيش از نقاط ديگر است و به همين دليل در دوران جاهليت و صدر اسلام قبيله‌ها در جلب شاعران مديحه‌سرا بر يكديگر پيشى مىگرفتند . « 1 » با تأسيس حكومت اسلام در مدينه ، قسمتى از شعر در خدمت دين به كار گرفته شد ، و در نبردهاى بزرگ بدر ، احد ، احزاب و ديگر درگيرىها شاعران دو طرف متخاصم مىكوشيدند در سروده‌ها ، پيروزىهاى خود را بزرگ جلوه دهند و يا زيانى را كه ديده‌اند اندك به شمار آورند . در اردوى پيامبر ( ص ) شاعرانى مىزيستند كه همگام با رزمندگان بر مخالفان حمله مىبردند و رسول خدا ( ص ) به آنان مىفرمود : « شعر شما همچون تير بر دشمنان كارگر است » . « 2 » در نبرد جمل هنگامى كه صف علوى و عثمانى مشخص شد و از نو ، عرب روىدرروى هم ايستاد ، شاعران دو صف به سنت ديرين به مفاخره ، برخاستند و اين روش در سراسر جنگ‌هاى زمان امام على ( ع ) ادامه داشت . جاحظ به نقل از « عبد الصمد بن الفضل الرقّاشى » ماندگارى شعر خوب را به مراتب بيش از نثر خوب مىشمارد و معتقد است از نثر بيش از يك دهم باقى نمانده . و از شعر بيش از يك دهم از بين نرفته ؛ در حالىكه نثر خوب عرب بيش از شعر او بوده است « 3 » شايد از همين‌روست كه ائمه‌ى اطهار ( ع ) براى انتشار مكتب اهل بيت ( ع ) ترغيب به سرودن شعر و تشويق شاعران خصوصا در مرثيه‌سرايى بر امام حسين ( ع ) نموده‌اند . و از صدر اسلام تاكنون ، با تمسك به سنت رسول اللّه ، ( ص ) از شعر ، به عنوان سلاحى كارآمد در تهاجم و دفاع استفاده گرديده است . « 4 » دوره‌ى بيست ساله‌ى حكومت معاويه و فشار سختى كه در اين دوره بر شيعيان وارد شد ، مجالى نداد تا شاعران علوى انديشه‌هاى خود را در قالب كلمات موزون بريزند . اما فاجعه‌ى محرم سال 61 هجرى و استخفافى كه خاندان ابو سفيان و به دنبال آن آل مروان به دين و خاندان پيامبر نمودند موجب شد كه پس از مرگ يزيد ، زبان مديحه‌سرايان آل رسول ، ( ص ) گشوده شود . از دوره‌ى حكومت مروانيان اين نمونه از شعرها بر زبانها افتاد . « 5 » شايد به جرات بتوان ادعا كرد در كمتر حادثه‌اى ، شاعران بسان اين حادثه ، به ميدان آمده و با سوزوگداز درونى و حماسه و

--> ( 1 ) - زندگانى فاطمه « س » ص 188 . ( 2 ) - مسند احمد ، به نقل از معجم الفهرس ذيل كلمه‌ى شعر . ( 3 ) - البيان و التبيين ، ج 1 ، ص 287 ( 4 ) - قال رسول اللّه : ما يمنع القوم الذين نصروا رسول اللّه باسيافهم أن ينصروه بألسنتهم ؟ فقال حسان : أنا لها . و أخذ به طرف لسانه . اسد الغابه ؛ ج 2 ، ص 5 . ( 5 ) - زندگانى فاطمه زهرا ( س ) ؛ ص 188 و 189 .