على بن محمّد بسّامى ابو الحسن على بن محمّد بن نصر بن منصور بن بسّام « 1 » عبرتابى « 2 » ، شاعر و نويسنده‌ى بغدادى ، كه در زمان مقتدر عباسى مىزيست . او مدتى رياست ديوان بريد را در جند قنّسرين و عواصم شام عهده‌دار بود . وى مردى خوش‌قريحه بود و شعرش روان و استادانه است . شهرت ابن بسام به هجويه‌هايى است كه درباره‌ى بزرگان و رؤساى حكومت مىسرود و در آنها معايب آنان را آشكار مىساخت . « 3 » صاحبان قدرت از زبان تند وى بيمناك بودند و همين امر سبب مىشد كه به جاى صله به وى باج بدهند تا از گزند زبان او در امان بمانند . « 4 » مضامين اشعار او به غير از هجو ، بيشتر پند و اندرزهاى حكيمانه و بسيار زيباست . « 5 » وى كرنش كردن در برابر قدرتمندان را همانند سجده كردن در برابر بوزينگانى مىداند كه دنيا در دست آنهاست . و نيز بهره‌ى كرنش‌كننده را چيزى جز خوارى نمىداند . « 6 » سروده‌هاى وى حتّى در زهرآگين‌ترين آنها از عفّت و پاكى شگفت‌انگيزى برخوردار است بدين‌جهت ابن بسّام در ميان اين‌گونه شاعران پديده‌اى استثنايى است . برخى او را شيعه دانسته‌اند و مرزبانى گفته است كه وى قصيده‌هايى در رثاى اهل بيت ( ع ) سروده كه مذهب او را آشكار مىسازد . « 7 » ابن خلكان به قطعه‌اى كه به گفته‌ى وى ، ابن بسّام هنگامىكه متوكّل قبر حسين بن على ( ع ) را ويران ساخت ، سروده است ، اشاره مىكند . متوكل به سال 226 هجرى قبر امام حسين ( ع ) را منهدم ساخته و به شخم كردن و آب بستن به آن فرمان داد و مردم را از زيارت مرقد آن حضرت ممنوع ساخت . آثار : به ابن بسام 5 اثر نسبت داده‌اند كه هيچ‌كدام از آنها در دست نيست : كتاب اخبار عمر بن ابى ربيعه ، كتاب المعاقرين يا كتاب الزّنجبّين ، ديوان الرسائل ، مناقضات الشعراء ، اخبار الاحوص « 8 » و مجموع اشعار او كه به حدود 180 بيت مىرسد . ابن بسّام در ماه صفر سال 302 ه . ق . در گذشت . « 9 » - * - 1 - تاللّه إن كانت أمية قد أتت * قتل ابن بنت نبيها مظلوما 2 - فلقد اتاه بنو أبيه بمثله * هذا لعمرك قبره مهدوما

--> ( 1 ) - بسام : نام نياى بزرگ اوست . الكامل ؛ ج 1 ، ص 150 . ( 2 ) - عبرتا : نام روستايى در عراق است . ( 3 ) - مروج الذهب ؛ ج 4 ، ص 206 . ( 4 ) - معجم الادبا ؛ ج 14 ، ص 144 . ( 5 ) - همان ؛ ص 150 . ( 6 ) - مروج الذهب ؛ ج 4 ، ص 210 . ( 7 ) - تاريخ مرزبانى ؛ ص 154 . ( 8 ) - فهرست ابن نديم ؛ ص 214 . ( 9 ) - ادب الطف ؛ ج 1 ، ص 327 .