معصوم عليهم السّلام تدوين مىشد ، وسيلهء خوبى براى كنترل اين گونه انحرافات بود . محمد بن خالد برقى از چهره‌هاى برجستهء اين دوران بوده و آثارى تأليف كرده است . فرزند او احمد ( م 274 يا 280 ) شهرتى بيش از پدر داشته و يكى از شيعيان معاصر با امام هادى و امام عسكرى عليهما السّلام بود كه كتاب « المحاسن » وى دائرة المعارفى مشتمل بر احاديث امامان در تمامى زمينه‌هاى مختلف معارف دينى از قبيل : اخلاق ، تفسير و جز آن بوده است . « 1 » وى تأليفات ديگرى هم داشته كه از جملهء آنها كتاب التبيان فى اخبار البلدان در جغرافياى تاريخى دنياى اسلام بوده است . حسن بن موسى خشاب از اصحاب امام عسكرى عليه السّلام تأليفاتى از خود باقى گذاشته كه كتاب « الرد على الواقفيه » از آن جمله است . « 2 » اهميت اين نوشتار ، با توجه به مشكلاتى كه در آن دوران واقفه ايجاد مىكردند ، روشن است . افزون بر كتابهايى كه به عنوان رد بر فرق و يا در موضوعات فقهى نوشته مىشد ، كتابهايى هم در دانش تاريخ اسلام نوشته مىشد . محمد بن على بن حمزه از اصحاب امام عسكرى عليه السّلام كتابهاى فراوانى از خود به يادگار گذاشت . « 3 » عياشى دربارهء او مىنويسد : هيچ كتابى در موضوعات مختلف از امامان بر جاى نمانده بود جز آن كه پيش او وجود داشت . « 4 » اين روايت به ويژه بر وجود روايات ائمه و حتى مكتوبات آنان در دسترس اصحاب تأكيد داشته و نشانهء يك جنبش قابل تقدير علمى است كه خود پشتوانه اصلى دانش شيعى به حساب مىآيد . اصولى كه تا اين دوره تأليف شد ، پايه‌هاى اصلى جوامع حديثى بزرگترى مانند « كافى » و « كتاب من لا يحضر » و ديگر آثار حديثى شيخ صدوق و شيخ طوسى است كه با استفاده از همين مدوّنات اصحاب تدوين شده است . در برخى از منابع آمده است كه اصحاب امامان ، دربارهء پاره‌اى از كتابها ( اصول اوليه ) ، نظرات آن بزرگواران را جويا مىشدند كه از جمله آنها طبق روايتى كه پيش از اين آورديم ، همان به ورق بوشنجانى بود كه كتاب « يوم و ليله » را به امام عسكرى عليه السّلام تقديم داشته و نظر آن

--> ( 1 ) . متأسفانه تنها بخشى از اين كتاب بر جاى مانده كه در دو جلد به تصحيح مرحوم محدث ارموى ( و اخيرا با تصحيح سيد مهدى رجايى ) چاپ و منتشر شده است . ( 2 ) . همان ، ص 31 ( 3 ) . رجال طوسى ، ص 433 ؛ رجال النجاشى ، ص 182 ( 4 ) . رجال كشى ، ص 530 ، حديث 1014