دليل از روشهاى مختلف ارتباطى ؛ از قبيل اعزام افراد خاص نزد امام و تماس با آن حضرت در ايام حج و مدينه و نيز مكاتبه ، استفاده مىكردند و از اين راهها به دريافت روايات و رهنمودهاى علمى از آن حضرات توفيق مىيافتند . پراكندگى شيعيان را ، در شصت سال پايانى دوران حضور تا آغاز غيبت صغرا ، از شواهد و قرائن تاريخى كه حتى در احاديث فقهى نيز فراوان به چشم مىخورد به روشنى مىتوان يافت . در اينجا ابتدا پراكندگى شيعيان در دوران مذكور و سپس چگونگى رابطهء امام با آنها را مورد بحث قرار مىدهيم . البته بحث ما تنها شامل شيعيانى مىشود كه رابطهء فكرى و دينى در حدّ اعتقاد به امامت ائمه دوازده‌گانه پس از رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله داشتند ، نه محبّان آنها كه تنها دوستدار اهل بيت به معناى عام آن بودند . تفاوت اين دو گروه در روايتى از امام عسكرى عليه السّلام مطرح و دقيقا روشن شده است . از آن حضرت در تفاوت تشيع از نوع اعتقادى آن و تشيع در حد دوستى اهل بيت عليهم السّلام پرسش شد : ما الفرق بين الشيعة و المحبين ؟ قال : شيعتنا هم الذين يتّبعون آثارنا و يطيعونا فى جميع أوامرنا و نواهينا و من خالفنا فى كثير ممّا فرضه الله فليس من شيعتنا . « 1 » از جمله مناطق مهمى كه شيعيان فراوانى را در خود جاى داده بود و با امام نيز در رابطه بودند ، نيشابور را مىتوان نام برد . اصولا شرق ايران جزو مناطقى است كه نام شمارى از اصحاب ائمه و همچنين نام علماى مشهورى از شيعيان در قرنهاى سوم و چهارم در تاريخ آن به چشم مىخورد ، يكى از نمونه‌هاى بارز اين گونه شخصيتها فضل بن شاذان است كه مقام ارجمندى در ميان اصحاب ائمه و علماى شيعه داشته است . غير از نيشابور مناطقى مانند سمرقند ، بيهق و طوس نيز از محلهاى تجمع شيعيان به شمار مىرفت ، چنان كه در بيهق بيشتر مردم از شيعيان بودند . پراكندگى بدين شكل - كه مشابه آن در مناطق ديگرى نيز وجود داشت - يك سيستم ارتباط منظم و بسيار حساسى را مىطلبيد تا به وسيلهء آن بتوان به گسترش تشيع و يا حد اقل به حفظ وضعيت موجود آن دست يازيد . اين سيستم با تعيين « وكلا » از طرف امامان شكل مىگرفت و با ارتباطى كه بين امام و وكلاى وى - به ويژه در شكل مكاتبه‌اى - به

--> ( 1 ) . تفسير الامام العسكرى - عليه السلام - ص 316 ، ش 161 ؛ الخرائج و الجرائح ، ج 2 ، ص 684