الشيخ رسول جعفريان
520
حيات فكرى و سياسى امامان شيعه ( ع ) ( فارسي )
سخنان هشام بن حكم و هشام بن سالم موجب بروز اختلافاتى ميان شيعيان شد و به طور مرتب امامان عليهم السّلام در برابر چنين پرسشهايى قرار مىگرفتند . از جملهء آنها ابراهيم بن محمد همدانى است در اين باره ، نامهاى اينچنين به امام هادى عليه السّلام نوشت : دوستداران شما در اين ناحيه دربارهء توحيد دچار اختلاف شدهاند . شمارى به تجسيم و عدهاى ديگر به تشبيه گرايش نشان مىدهند . امام در جواب چنين نوشت : سبحان من لا يحدّ و لا يوصف ، ليس كمثله شىء و هو السّميع البصير . « 1 » منزه است خدايى كه نه حدّى مىپذيرد و نه وصف او ممكن است . او بىهمتا و شنوا و بيناست . مانند همين پرسش را از محمد بن على كاشانى « 2 » و اشخاصى ديگر نقل كردهاند كه نشان بارزى از بروز اختلاف در ميان شيعيان در اين زمينه است . در تأييد عدم امكان رؤيت خدا ، اگر چه در روز قيامت - چنان كه در ميان مشبّهه و اهل حديث قول به مكان آن رايج است - روايتى از امام هادى عليه السّلام نقل شده است كه در آن عدم امكان رؤيت در معرض استدلال ، « 3 » و در روايت ديگرى فرو آمدن خدا به آسمان دنيا به شدّت مورد انكار امام قرار گرفته است . « 4 » در اين باره ، بيش از بيست و يك روايت كه برخى از آنها بسيار مفصّل است از امام هادى عليه السّلام نقل شده و همهء آنها گوياى آن است كه امام در موضع تنزيه قرار گرفته بود . « 5 » پيرامون اعتقاد امامان شيعه دربارهء مسألهء جبر و اختيار نيز رسالهء مفصّلى از امام هادى عليه السّلام در دست است . در اين رساله ، بر اساس آيات قرآن ، در شرح و حلّ حديث « لا جبر و لا تفويض بل امر بين الأمرين » - كه از امام صادق عليه السّلام روايت شده - كوشش به عمل آمده و مبانى كلامى شيعه ، در مسألهء جبر و تفويض ، بيان شده است . « 6 » امام عليه السّلام در بخشى از اين رساله ، دربارهء اين مسأله چنين فرمودهاند :
--> ( 1 ) . التوحيد ، ص 101 ؛ الكافى ، ج 1 ، ص 102 ( 2 ) . همان ( 3 ) . الكافى ، ج 1 ، ص 97 ؛ التوحيد ، ص 109 ( 4 ) . الكافى ، ج 1 ، ص 126 ( 5 ) . مسند الامام الهادى عليه السّلام ، صص 94 - 84 ( 6 ) . تحف العقول ، صص 338 - 356 ؛ مسند الامام الهادى عليه السّلام ، صص 213 - 198