در مناسبتهاى لازم به شيعيان كمك مىكردند . يعقوب بن يزيد كاتب ، از منشيان منتصر عباسى بود و در عين حال چندين كتاب در موضوع بداء و نيز كتابهاى « المسائل » و « نوادر الحج » را تأليف كرده است . « 1 » روشن است كه اين گونه افراد بسيار مخفيانه عمل مىكردند ، زيرا در غير اين صورت خلفا پى به ماهيت آنان برده و از روابطشان با امام هادى عليه السّلام مطلع مىشدند و آنها را تحت فشارهاى شديد قرار مىدادند و سرانجام طردشان نموده و مقررىشان را قطع مىكردند . « 2 » صرف نظر از شيعيان و پيروان امام هادى عليه السّلام نزديك به يكصد و نود صحابى راوى آن حضرت براى ما شناخته شده‌اند كه از حدود يكصد و هشتاد نفر آنها ، احاديثى در ابواب مختلف در دسترس ماست . در آن زمان شيعيان كتابهاى حديث مدوّن فقهى و كلامى ائمه را در اختيار داشتند و از طريق همين وكلا مشكلات خود را از امام مىپرسيدند . امام نيز آنها را به آن دسته از اصحاب خود كه سابقه زيادى داشته و بسيار علاقه‌مند به اهل بيت بودند رهنمون مىشدند . « 3 » از قرائن بعدى - گرچه تاريخ اطلاعات دقيق حاكى از وضعيت شيعه در آن زمانها در دسترس ما نمىگذارد - به خوبى مىتوان فهميد كه جامعهء شيعه مديون فعاليتهاى منظم آن بزرگواران و وكلاى آن و همچنين مديون محبت عميق مسلمانان به اهل بيت رسول خدا عليهم السّلام بوده است . در دورهء امام هادى عليه السّلام ائمه زيديه نيز قيامهاى وسيعى در سر تا سر بلاد اسلامى به راه انداختند . زيديه در مجموع - به دليل برخورد تندشان با اماميه - از نظر ائمه مطرود بودند . ولى برخى از اوقات كه در قيام خود صداقت و خلوص نيت نشان مىدادند ، شيعيان امامى نيز از نظر عاطفى با آنان همدردى مىكردند . اخبار مربوط به اين قيامها را در مقاتل الطالبيين ابو الفرج اصفهانى مىتوان ديد . وكلاى امام هادى عليه السّلام و اختيارات آنان دوران آخرين امامان شيعه عليهم السّلام همراه با اختناق شديد از سوى خلفاى عباسى بود . در

--> ( 1 ) . رجال النجاشى ، ص 313 ( 2 ) . امالى شيخ طوسى ، ج 1 ، ص 91 ؛ مسند الامام الهادى عليه السّلام ، صص 39 - 38 ( 3 ) . رجال كشى ، ص 11 ؛ مسند الامام الهادى عليه السّلام ، ص 83