كننده‌اى بر اين ادعا باشد . « 1 » زيرا تهديد به قتل با ارادتى كه مأمون از وجههء نظر اعتقادى نسبت به امام از خود نشان مىداد ، قابل جمع نيست . اگر او واقعا به آن حضرت اعتقاد داشت ، صحيح نبود كه او را از خواندن نماز عيد بازگرداند . به هر روى اصرار مأمون در مسألهء پذيرش ولايتعهدى از طرف امام رضا عليه السّلام توأم با تهديد قتل آن حضرت در صورت مخالفت ، امام را در وضعيتى قرار داد كه از پذيرفتن آن ناچار بود . « 2 » در عين حال امام نهايت كوشش خود را به كار گرفت تا مأمون به اهداف مورد نظر خويش از اين سياست نرسد . اين كوششها تنها پس از دو ماه جرّ و بحثى كه بين امام و مأمون جريان داشت به انجام رسيد ، « 3 » اين در حالى بود كه امام « باك حزين » بود . « 4 » زمانى كه تلاش امام براى نيامدن و نپذيرفتن ولايتعهدى سودى نبخشيد ، امام در پى بىآن شد تا از اين مسأله در جهت اهداف سياسى خويش بهره ببرد . در اين باره نكتهء مهم آن بود كه امام اين اقدام مأمون را ، به عنوان اقدامى در شناخت حق علويان در امر خلافت نشان دهد . آگاهيم كه تا آن زمان خلفاى عباسى چنين حقّى را براى علويان نپذيرفته بودند . اين اقدام به خوبى مىتوانست بطلان اقدامات خلفاى پيشين را در خلاف اين جهت ؛ اعم از اموى و عبّاسى نشان دهد . و لذا امام فرمود : الحمد للّه الّذى حفظ منّا ما ضيّع النّاس و رفع منّا ما وضعوه حتّى لقد لعنّا على منابر الكفر ثمانين عاما و كتمت فضائلنا و بذلت الأموال فى الكذب علينا و الله يأبى لنا الّا ان يعلى ذكرنا و يبيّن فضلنا . « 5 » سپاس خداى را كه آنچه مردم از ما تباه كرده بودند ، حفظ فرمود و قدر و منزلت ما را كه پايين برده بودند ، بالا برد . هشتاد سال بر بالاى چوبهاى كفر ما را لعن و نفرين كردند ، فضايل ما را كتمان نمودند و داراييهايى در دروغ بستن به ما هزينه شد و

--> ( 1 ) . حياة الامام الرضا ، صص 285 - 298 ؛ دربارهء اجبار امام به پذيرش ولايتعهدى نك : علل الشرايع ، ج 1 ص 226 - 238 ؛ عيون اخبار الرضا ، ج 2 ، ص 139 ؛ امالى صدوق ، ص 43 ؛ بحار الانوار ، ج 49 ، ص 29 ؛ مجموعة الآثار ، ص 216 ( 2 ) . نك : مقاتل الطالبيين ، ص 375 ( 3 ) . عيون اخبار الرضا ، ج 2 ، ص 148 ( 4 ) . ينابيع المودّه ، ص 284 ( 5 ) . عيون اخبار الرضا ، ج 2 ، ص 162