خلافتش بر سر راهش قرار گرفته بود ، توانست مرحله به مرحله مبارزه كرده و پايگاه خود را نيرومند و حاكميت خود را استوار سازد . نكتهء ديگرى كه وراى ظاهرسازى مأمون ، و نسبت به موضع مذهبى وى بايد مورد توجه قرار گيرد ، آن است كه در ميان گرايشات مهم مذهبى موجود در عصر مأمون ، غير از شيعيان امامى و زيدى ، مىتوان از اهل حديث و معتزله نيز نام برد . اهل حديث به عنوان يك فرقهء عثمانى ، موضع مخالفى با امير المؤمنين عليه السّلام داشتند ، ولى در ميان معتزله ، بر خلاف قدمايشان در بصره كه عثمانى مذهب بودند ، در بغداد گرايش مثبتى نسبت به امير المؤمنين عليه السّلام پيدا شد . اين مسأله سبب گرديد تا اتهام تشيّع از طرف اهل حديث نسبت به كسانى كه نظر مثبتى به امام على عليه السّلام از خود نشان مىدادند شروع شود . بدين ترتيب بود كه معتزليان متهم به تشيّع شدند ، تشيعى كه از نظر اهل حديث جز به معناى داشتن نظر مساعد به امير مؤمنان عليه السّلام و حتى اعتقاد به خلافت ايشان به عنوان چهارمين خليفه ، چيز ديگرى نبود . گرچه بعدها در فرهنگ علماى رجال تغييراتى در اين مفهوم به وجود آمد كه اينجا محل بحث آن نيست . « 1 » در آن روزگار بازار تهمت به تشيّع در ميان سنيان چنان گرم شد كه شخص مأمون نيز شيعه معرفى شد و در منابع به همين مذهب شناسانده شد . گفته شده كه او على عليه السّلام را مقدّم بر تمام خلفا مىدانست . اين امر سبب شد تا مأمون در تاريخ به عنوان يك فرد شيعى تمام عيار مطرح شود . « 2 » لازم است اشاره شود كه پذيرش چنين مسأله‌اى دربارهء مأمون ، به عنوان يك فرد معتزلى و داراى چنين اعتقادى نسبت به امير مؤمنان عليه السّلام ، منافاتى با مشى سياسى او در موضوع امام رضا عليه السّلام و استفاده از آن حضرت در بازيهاى سياسى ندارد ؛ گرچه مىتوان احتمال داد كه حتى آن عقايد نيز ، چيزى جز يك نمايش سياسى نبوده است . به هر روى بحث بيشتر در اين زمينه به نيات باطنى افراد برمىگردد كه مورخ نمىتواند بر آن واقف شود .

--> ( 1 ) . در تاريخ تشيع در ايران تا قرن دهم هجرى ، فصلى را به گونه‌هاى مختلف تشيع اختصاص داده و در اين باره به تفصيل بحث كرده‌ايم . ( 2 ) . مروج الذّهب ، ج 3 ، صص 417 - 454 ؛ كامل ابن اثير ، ج 6 ، ص 408 . بحث خاصى را با عنوان گرايش شيعى مأمون در تاريخ تشيع در ايران تا قرن دهم ، ج 2 ، صص 279 - 280 آورده‌ايم .