روشن است كه اعتقاد به جبر مىتوانست پايه‌هاى قدرت خلفا را تقويت كرده و اشتباهات آنها را توجيه كند . همچنانكه مىتوانست مردم را از اعتراض نسبت به آنها بازدارد . در نقلى آمده است كه حسن بصرى را تهديد كردند كه اگر دست از عقيدهء خود به اختيار بر ندارد ، حكومت را خبردار كنند . « 1 » اهل حديث براى اثبات عقيدهء خود به برخى از آيات و روايات تمسك مىكردند ؛ در برابر ، « اهل عدل » نيز به آيات ديگر و نيز رواياتى تمسك مىكردند . در اينجا نيز فهم درست آيات و بازگرداندن متشابهات به محكمات مهم بود . از جمله روايات اين باب ، حديث « الشّقّى من شقى فى بطن امّه و السّعيد من سعد فى بطن امّه » بود . « 2 » اين حديث مىتوانست به گونه‌اى معنا شود كه مذهب جبر را به طور كامل مورد تأييد قرار دهد ، از اين رو مشكلاتى را در ذهن ياران ائمه به وجود آورده و آنان دربارهء معناى درست حديث سؤال مىكردند . در اين باره ، از امام كاظم عليه السّلام سؤال شده است كه روايت آن را در اينجا نقل مىكنيم : « . . . عن الفضل بن شاذان عن محمّد بن ابى عمير ، قال : سألت أبا الحسن موسى بن جعفر عليه السّلام عن معنى قول رسول الله صلّى اللّه عليه و آله : « الشقيّ من شقى فى بطن امّه و السّعيد من سعد فى بطن امّه » . فقال : الشّقّى من علم الله و هو فى بطن امّه انّه سيعمل أعمال الأشقياء و السّعيد من علم الله و هو فى بطن امّه انّه سيعمل أعمال السّعداء . « 3 » محمّد بن ابى عمير گويد : « از امام كاظم عليه السّلام دربارهء معناى اين سخن رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله پرسيدم كه فرمود : انسان شقى ، زمانى كه در شكم مادر است شقى است و انسان سعادتمند ، نيز از زمانى كه در شكم مادر مىباشد ، چنين است . حضرت در معناى آن حديث فرمود : انسان شقى كسى است كه ، وقتى در شكم مادر است ، خداوند مىداند كه او كردار اشقيا را دارد و سعيد كسى است كه وقتى در شكم مادر

--> ( 1 ) . طبقات الكبرى ، ج 7 ، ص 122 ؛ و نك : بحوث مع اهل السنة و السلفيه ، ص 53 ( 2 ) . نك : سنن ابن ماجه ، مقدمه شماره 7 ، سنن الدارمى مقدمه شماره 23 ؛ مسند احمد ، ج 2 ، ص 176 ( 3 ) . التوحيد ، ص 356 ؛ مسند الامام الكاظم ، ج 1 ، ص 273