الشيخ رسول جعفريان
33
حيات فكرى و سياسى امامان شيعه ( ع ) ( فارسي )
تاريخنگارى شيعى در دورهء صفوى بايد توجه داشت كه در دورهء صفوى ، بخشى از تاريخنويسى مربوط به ثبت تحولات تاريخى دولت صفوى و احيانا دولتهايى است كه درآمد اين دولت بودهاند . ما در اينجا قصد شرح چگونگى آن قبيل تأليفات را كه نمونههاى مشهور آن عالمآراهاى مختلف « 1 » و يا خلاصة التواريخ و جز آنهاست نداريم بلكه صرفا قصدمان اشاره به كتابهاى تاريخى است كه به تاريخ صدر اسلام اعم از سيره رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و تاريخ امامان عليه السّلام پرداختهاند . گفتنى است كه مؤلفان آثار از نوع اول ، نه عالمان دين ، بلكه طايفهء ديگرى از فرهيختگان جامعه عصر صفوى مانند منشيان و دبيران و احيانا شاعران بودند . در اينجا دورهء صفوى و قاجار را كه از اين لحاظ و از بسيارى جهات كاملا به يكديگر شباهت دارند ، يك جا مورد توجه قرار مىدهيم . با گذشت مرحله نخست تشكيل دولت صفوى به عهد اسماعيل اول ، نوبت به مرحلهء دوم آن يعنى دورهء تثبيت دولت صفوى رسيد كه شاه طهماسب متكفل آن بود . از اهرمهاى اصلى اين دولت ، توجه به تشيع و نگاهبانى از آن به عنوان يكى از بنيادهاى اصلى دولت جديد بود . شاه طهماسب با درك اين مطلب به كار تعميق انديشهء شيعى در ايران پرداخت و از زواياى مختلف براى تحكيم اين امر چهل سال تلاش كرد . در حوزهء تاريخ ، هدف عمده آشنايى مردم از جنبهء اثباتى آشنا كردن مردم با زندگى امامان و از نظر انتقادى ، نقد اعمال مخالفان ائمه در صدر اسلام بود . گفتنى است كه ايران ، بويژه در بخش شرقى كاملا با مناقب ائمه آشنا بودند ، اما به هر روى توسعهء اين آشنايى ، به رواج هر چه بيشتر تشيع كمك مىكرد . توجه به اين نكته كه شاه طهماسب سه بار دستور ترجمهء كتاب با ارزش كشف الغمه را صادر كرده و اين دقيقا به هدف اشاعهء تشيع ميان مردم بوده ، مؤيدى بر مطلب فوق الذكر است . نعمت الله بن قريش رضوى يكى از اين مترجمان است . وى در مقدمهء ترجمهاش مىنويسد چون « همواره خاطر عاطر آن جامع مفاخر [ شاه طهماسب ] متوجه بر اين بود كه تولا و تبرا در ميان مردم آشكار شود و معلوم و مقرر بود كه بيشتر مردمان اين زمان از اكثر احوال ائمه طيبين عليه السّلام غافلند و معرفت ثواقب مناقب ايشان به تفصيل حاصل ندارند ، فرمود كه كتاب كشف الغمه فى معرفة الائمة كه جامعترين كتب است در اين باب ، اگر كسى به فارسى كند نفع آن عام شود و مواليان همه در معرفت امامان كامل و تمام شوند و اين نعمتى عظيم و بركتى شامل و عميم بود . » وى سپس شرح مىدهد كه وى به اين خدمت قيام كرد . « 2 »
--> ( 1 ) . نظير عالمآراى شاه اسماعيل ، عالمآراى شاه طهماسب ، عالمآراى صفوى ، عالمآراى عباسى . و پيش از صفوى عالمآراى نادرى ، و بعد از صفويه عالمآراى نادرى . ( 2 ) . نك : علل بر افتادن صفويان ، مقالهء ترجمهء متون دينى به پارسى در دورهء صفوى ، ص 386 . دو ترجمهء