حرّفوا حدوده ، فهم مع السادة و الكبرة ، فاذا تفرقت قادة الأهواء كانوا مع أكثرهم دنيّا و ذلك مبلغهم من العلم . « 1 » نظاير احبار و رهبان را ببين ، احبارى كه كتاب خدا را از مردم كتمان و تحريف كرده و با تمام اين احوال ، سودى از كارشان نكرده و راه به جايى نبردند . اكنون مانند آنها در اين امت‌اند ، كسانى كه الفاظ قرآن را حفظ كرده و حدود آن را تحريف مىكنند . آنها با اشراف و بزرگان هستند . زمانى كه رهبران هواپرست متفرق شوند ، آنها با كسانى هستند كه دنياى بيشترى دارند . فهم آنها در همين حد است . با نگاهى به فراوانى روايات نقل شده در اين دوران و شهرت علم فقه در ميان محدثان اين زمان ، مىتوان گفت كه علم فقه نزد اهل سنت از اين دوره به بعد وارد مرحلهء تدوين خود شده است . فروكش كردن تنشهاى سياسى پس از حادثهء كربلا و شكست خوردن و از ميان رفتن ابن زبير و يكپارچه شدن حاكميّت مروانيان ، به ناچار بسيارى از علما را از صحنهء سياست دور كرد و به حوزهء درس و حديث سوق داد و آنها را واداشت تا به شكلى ، اختلاف روايات را حل كنند و فتواى فقهى براى مردم ارائه دهند . اولين بار در سال 100 هجرى عمر بن عبد العزيز فرمان تدوين احاديث را خطاب به ابو بكر بن حزم صادر كرد . « 2 » اين خود بهترين شاهد است بر شروع تكاپوى فرهنگى اهل سنت در آغاز قرن دوم ، مقارن با دوران امامت امام باقر عليه السّلام . از اين رو امام احساس كرد كه مىبايست با ابراز و اشاعهء نظرات فقهى اهل بيت در برابر انحرافاتى كه به دلايل مختلفى در احاديث اهل سنت رسوخ كرده بود ، موضعگيرى نمايد . نقطه نظرات فقه شيعه گرچه تا آن زمان به طور محدود و در حد اذان ، تقيه ، نماز ميت و . . . روشن شده بود ، اما با ظهور امام باقر عليه السّلام قدم مهمى در اين راستا برداشته شد و يك جنبش فرهنگى تحسين برانگيزى در ميان شيعه به وجود آمد . در اين عصر بود كه شيعه تدوين فرهنگ خود - شامل فقه و تفسير و اخلاق - را آغاز كرد . پيش از آن در جامعهء اسلامى ، فقه و احاديث فقهى در حد گسترده و به طور

--> ( 1 ) . روضة الكافى ، ص 77 ( 2 ) . المصنف ، ج 9 ، ص 337 ؛ سنن الدارمى ، ج 1 ، ص 126 ؛ تقييد العلم ، ص 106 و 105