سجاد عليه السّلام ، بنا به اعتراف خويش ، در آغاز مردد بين على بن الحسين و محمد بن حنفيه بود « 1 » و بعد از آن به امام سجاد عليه السّلام پيوست . از ديگر ياران ، بنا به اظهار كشى ، ابو حمزهء ثمالى و فرات بن احنف هستند . « 2 » دربارهء سعيد بن مسيب اختلاف وجود دارد . برخى او را از ياران امام سجاد عليه السّلام شمرده‌اند ؛ اما ظاهرا او بر طبق فتواى عامه حكم مىكرد . در رجال كشى چنين موضعى از سعيد به دليل نجات يافتن از دست حجاج گفته شده است . « 3 » در هر صورت احترام او نسبت به امام قابل ترديد نبوده و استفادهء علمى و اخلاقى او از امام محرز است . اما او در تشييع جنازهء امام شركت نكرد و مورد اعتراض قرار گرفت . « 4 » غير از اين چند نفر ، كسان ديگرى هستند كه طبق منابع شيعه از استوارترين افراد شيعه به حساب مىآيند . در روايتى آمده است كه در اوان كار امام ، تنها چند نفر در كنارش بودند . سعيد بن جبير ، سعيد بن مسيب ، محمد بن جبير بن معطم ، يحيى بن ام الطويل ، ابو خالد الكابلى . « 5 » شيخ الطائفه ، تعداد اصحاب امام سجاد عليه السّلام را يكصد و هفتاد و سه نفر دانسته است . « 6 » به هر حال ، امام موفق به بقاى شيعه و حتى گسترش آن گرديد . روش فقهى آن حضرت ، نقل احاديث پيامبر صلّى اللّه عليه و آله از طريق على عليه السّلام بود كه شيعيان تنها آن احاديث را درست تلقى مىكردند . بدين صورت شيعه اولين قدمهاى فقهى خود را در مخالفت با انحرافات موجود برداشت ؛ گرچه بخش اعظم اين كار به زمانى پس از آن موكول گرديد . امام سجاد عليه السّلام در وقت گفتن اذان ، جملهء « حى على خير العمل » را در آن مىآورد . وقتى مورد اعتراض قرار گرفت فرمود : هو الاذان الأوّل ، اذان نخستين به اين صورت بود . « 7 » اضافه بر آن ، بركنارى از انحرافات عراق موجب حفظ مبانى اعتقادى اصيل شيعه در برابر انحرافات گرديد . على رغم تلاشهاى مهم امام ، كه البتّه موجب

--> ( 1 ) . همان ، ص 124 ( 2 ) . همان ، ص 124 ( 3 ) . همان ، ص 124 ( 4 ) . همان ، ص 116 ( 5 ) . همان ، ص 115 ؛ در روايتى سه نفر ذكر شده و آمده است كه : ارتد الناس بعد قتل الحسين الا ثلاثة : يحيى بن ام الطويل ، ابو خالد الكابلى ، جبير بن معطم . ثم ان الناس لحقوا و كثروا . . . نك : اختيار معرفة الرجال ، ص 123 ( 6 ) . رجال الطوسى ، ص 81 - 102 ( 7 ) . المصنف ، اين ابى شيبه ، ج 1 ، ص 215 ( طبع هند )