به شهادت رسيده بود . زندگى امام سجاد عليه السّلام در مدينه و دور بودن از عراق فرصت هدايت جريانات شيعى كوفه را از امام گرفته بود . در چنين شرايطى كه تصور نابودى اساس تشيع وجود داشت ، امام سجّاد عليه السّلام مىبايست كار را از صفر شروع كند ، مردم را به سمت اهل بيت بكشاند . امام در اين راه موفقيت زيادى كسب كرد . « 1 » اين موفقيت در تاريخ تأييد شده است ؛ زيرا امام سجاد عليه السّلام توانست شيعه را حياتى نو بخشد و زمينه را براى فعاليتهاى آيندهء امام باقر عليه السّلام و صادق عليه السّلام فراهم كند . تاريخ گواه است كه امام سجاد عليه السّلام در طول سى و چهار سال فعاليت ، شيعه را از يكى از سخت‌ترين دورانهاى حيات خويش عبور داد . دورانى كه جز سركوبى شيعه به وسيلهء زبيريان و امويان نشان روشنى ندارد . بيست سال حاكميت حجاج بر عراق و سلطهء عبد الملك بن مروان بر كل قلمرو اسلامى ، تنها جهت‌گيرى روشنش كوبيدن شيعيان ، و در بخشهايى ديگر كوبيدن ساير مخالفان امويان ، اعم از خوارج يا شورشيانى چون عبد الرحمن بن محمد بن اشعث بود . حجاج كسى بود كه شنيدن لفظ كافر براى او بسيار آرام‌بخش‌تر از شنيدن لفظ شيعه بود . « 2 » در اين سالها دو نهضت شيعى در عراق رخ داد كه هر دو - على رغم موفقيت موقت يكى از آنها - با شكست مواجه گرديد . پس از آن نيز شيعيان با شدّت هر چه تمامتر مورد تهديد امويها ، از قتل و شكنجه و زندان ، قرار گرفتند . يكى از اين دو نهضت ، نهضت توّابين بود كه رهبرى آن را سليمان بن صرد خزاعى ، به همراهى تنى چند از ديگر سرشناسان شيعه در كوفه بر عهده داشتند و ما پيش از اين دربارهء آنها سخن گفتيم . ادعا شده كه توّابين امامت على بن حسين عليه السّلام را پذيرفته بودند . « 3 » ما در مآخذ اوليه شاهدى بر اين مدعا نيافتيم . آنچه مهم است اين كه توابين در مجموع بر آن بودند تا در صورت پيروزى ، امامت جامعه را به اهل بيت عليه السّلام بسپارند و طبعا از نسل

--> ( 1 ) . دراسات و بحوث فى التاريخ و الاسلام ، ج 1 ، ص 61 ( چاپ اول ) مقالهء : الامام سجاد عليه السّلام باعث الاسلام من جديد . ( 2 ) . سخنان امام باقر عليه السّلام را ببينيد ، در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد ، ج 11 ، ص 44 ؛ الامام الصادق عليه السّلام ، ابو زهره ، صص 112 - 111 ( 3 ) . تشيع در مسير تاريخ ، ص 286