تواريخ محلى از قرن چهارم تا هشتم شيعه نيز سهمى در نگارش تواريخ محلى داشته است . از آثار كهن در اين زمينه كه بر هر اثرى تقدم دارد ، كتاب نحل العرب از محمد بن بحر رهنى است . « 1 » ياقوت دربارهء اين مؤلف و كتاب او نوشته است : له تصانيف منها : كتاب سماه كتاب نحل العرب يذكر فيه تفرق العرب فى البلاد فى الاسلام ، و من كان منهم شيعيا و من كان منهم خارجيا او سنيا فيحسن قوله فى الشيعة و يقع فيمن عداهم . وقفت على جزء من هذا الكتاب ذكر فيه نحل أهل المشرق خاصة من كرمان و سجستان و خراسان و طبرستان . از اين كتاب جز آنچه ياقوت در معجم البلدان نقل كرده چيزى بر جاى نمانده است . كتاب البلدان و المساحة يا با نام التبيان فى احوال البلدان از احمد بن محمد بن خالد برقى است . مؤلف تاريخ قم در قرن چهارم از اين كتاب در تاريخ شهر قم بهره گرفته كه محتمل است از همان كتاب البلدان او استفاده كرده باشد . « 2 » در نسخهء چاپى در موارد متعددى به نقل از برقى مطالب تاريخى مربوط به قم آورده و در يك مورد مىگويد : برقى در كتاب بنيان چنين آورده . . . « 3 » محتمل است كه بنيان تصحيف بلدان باشد . احتمال ديگر آن كه كشف الظنون آورده و آن اين كه نام كتاب التبيان فى احوال البلدان بوده است . « 4 » كتابى با نام البلدان و المساحة به پدر احمد ، يعنى محمد بن خالد نيز نسبت داده شده است . « 5 » كتابى نيز با نام البلدان و المساحة ابو جعفر محمد بن عبد الله بن جعفر بن حسين بن جامع حميرى در قرن سوم داشته است . وى در جستجوى كتاب احمد برقى بوده و در اين باره از بغداد و رى و قم جستجو كرده ، اما آن را نيافته ، پس از آن خود كتابى در اين باره نوشته است . « 6 » كتاب مهم ديگر در اين زمينه تاريخ قم از حسن بن محمد بن حسن قمى است كه آن را در سال 378 نوشته است . اين اثر مهم تاريخى ، جالب‌ترين و علمىترين كتابى است كه در تمدن كهن اسلامى نگاشته شده است . تواريخ محلى كه در تمدن اسلامى نگاشته شده بخش عمده‌اش شرح حال رجال شهرهاست در حالى كه كتاب تاريخ قم ، به دقت به نگارش مطالب علمى دربارهء تاريخ شهر پرداخته است . مؤلف در مقدمه كتاب را به بيست باب تقسيم كرده كه متأسفانه تنها

--> ( 1 ) . معجم الادباء ، ج 18 ، ص 31 ؛ الوافى بالوفيات ، ج 2 ، ص 244 ؛ الذّريعة ، ج 24 ، ص 83 ( 2 ) . آقاى مدرسى موارد نقل شده از كتاب التبيان را در تاريخ قم ياد كرده‌اند . نك : كتابشناسى آثار مربوط به قم ، ص 18 ، قابل يادآورى است كه رافعى در التدوين صص 44 - 48 چندين مورد از كتاب التبيان نقل كرده است . ( 3 ) . تاريخ قم ، ص 56 ( 4 ) . نك : الذّريعة ، ج 3 ، ص 145 ، ش 497 ( 5 ) . الذّريعة ، ج 3 ، ص 145 ( 6 ) . رجال النجاشى ، ص 355