خونخوار بود . اكنون با صلح ، بهانه‌اى براى حفظ عراق از چپاول و غارت وجود داشت . اين ممكن بود امام با شمارى اندك از سپاهيانش بايستد و به شهادت برسد ، اما ، نتيجهء آن چندان روشن نبود . معاويه با طرح خون عثمان ، فضاى مسمومى ايجاد كرده بود . او علاوه بر شام ، اكنون مصر و بسيارى از نقاط ديگر را در اختيار داشت . در برابر او امام ، با آن همه سابقه و نفوذ كلام كارى از پيش نبرده بود ، و اين دليلى جز زبونى عراق در برابر شام نداشت ، در چنين وضعيتى شهادت امام نيز لوث مىشد . اين چهره‌اى است كه همه از معاويه مىشناسند و در شناسايى آن ، نيازى به اصرار و اثبات نيست . گاه به خطا گفته شده است كه امام از خونريزى بيزار بود . چنين چيزى درست نيست ، او در طول جنگ جمل و صفين ، خود در صحنهء نبرد حضور داشت ، سيرهء پدر را هم كاملا تأييد مىكرد . آنچه امام نمىپذيرفت ، خونريزى بىحاصلى بود كه نتايج سياسى روشنى نداشته باشد . ب - نكتهء ديگرى كه دليل صلح را از ديد امام روشن مىكند ، آن است كه اساسا بر پايى جنگ در شرايط عادى ، منوط به حضور مردم بوده و حاكم در حد خاصى مىتواند ، آنان را به حضور در جنگ وادار كند . در واقع دو نكته را بايد از يكديگر جدا كرد ، يكى آن كه آيا حاكم مسلمانان مىتواند ، به هر صورت و حتى در شرايط مخالفت آشكار اكثريت مردم ، جنگ را آغاز كند ؟ اگر چنين كارى را مىتواند انجام دهد ، در چه شرايطى ؟ نكتهء دوم آن كه به فرض حاكم بتواند چنين كند ، آيا چنين كارى به مصلحت مسلمانان است يا نه ؟ اصولا سيرهء رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله آن بود كه در امر جنگ با مسلمانان مشورت مىكرد . ما اين مسأله در بررسى جنگهاى دوران آن حضرت بيان كرده‌ايم . اين در حالى بود كه اولا رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله از ابتدا با مردم بيعت كرده بود ، و ثانيا آن كه جهاد در شمار فروعات اسلام بوده و اصولا وظيفهء مسلمانان است كه همانند نماز ، به اين دستور نيز عمل كنند . پس چرا آن حضرت ، على رغم اين دو نكته ، در امر جنگ با مردم مشورت مىكرد ؟ دليل نخست آن اين بود كه بار جنگ بسيار سنگين بوده و اين مردم بودند كه اين بار را بر دوش مىكشيدند . نماز خواندن عبادتى است كه تنها وقت