شده كه در قرن سوم و چهارم در دسترس بوده است . به عنوان مثال ، در تفسير على بن ابراهيم قمى از كتاب المبعث و المغازى ابان بن عثمان استفاده شده است . تفسير قمى از جمله آثارى است كه بخش سيره آن تقريبا به طور انحصارى از اخبار امام باقر و امام صادق عليهما السّلام است . يكى دليل آن داخل شدن تفسير ابى الجارود در آن است كه تمامى اخبار آن از امام باقر عليه السّلام بوده و به تناسب شأن نزول آيات ، مطالبى از سيره در آن آمده است . اخبار ابو الجارود از ساير قسمتها متمايز مىباشد . تمامى اخبار اين كتاب را علامهء مجلسى در مجلدات تاريخ نبينا در بحار آورده است . نمونهء ديگر كتاب مبعث النبى و اخباره صلّى اللّه عليه و آله از عبد الله بن ميمون القداح است كه خود راوى اخبار امام باقر و امام صادق عليهما السّلام بوده است . « 1 » به هر روى اينها شواهدى است بر توجه امامان و شيعيان به اخبار سيره . اما تاريخ اسلام به طور عموم نيز مورد علاقهء شيعيان بوده است . اصبغ بن نباته از كهن‌ترين مؤلفان شيعى است كه كتابى در مقتل امام حسين عليه السّلام داشته است . « 2 » احمد بن عبيد الله ثقفى نمونهء ديگر است . عناوين برخى از كتابهاى وى عبارت است از كتاب المبيضّة فى اخبار مقاتل آل ابى طالب ، كتاب فى تفضيل بنى هاشم و ذم بنى امية و اتباعهم . « 3 » برخى از آثار محمد بن زكريّا بن دينار ، به روايت نجاشى ، عبارتند از : الجمل الكبير ، الجمل المختصر ، صفين الكبير ، مقتل الحسين ، « 4 » كتاب النهر [ و إن ] ، مقتل امير المؤمنين ، اخبار زيد ، اخبار فاطمه . « 5 » نمونهء ديگر ابراهيم بن محمد الثقفى است . وى نيز كه ابتدا زيدى مذهب بود و بعد امامى شد آثارى تاريخى دارد كه برخى از عناوين آن عبارت است از كتاب المبتدأ و المغازى و الردّة ، اخبار عمر ، اخبار عثمان ، كتاب الدار ، الغارات ( كه اين اثر باقى مانده ) اخبار زيد ، اخبار محمد [ نفس زكيه و برادرش ] و ابراهيم . « 6 » آثار جابر بن يزيد جعفى نيز در زمينه همين تحولات است : كتاب الجمل ، كتاب صفين ، كتاب النهروان ، كتاب مقتل امير المؤمنين ، كتاب مقتل الحسين . « 7 » برخى از آثار تاريخى على بن حسن بن على بن فضال عبارتند از كتاب الدلائل ، كتاب الانبياء ، كتاب البشارات ، و كتاب الكوفة . « 8 »

--> ( 1 ) . رجال النجاشى ، ص 213 ( 2 ) . تنقيح المقال ، ج 1 ، ص 150 ( 3 ) . الفهرست ابن نديم ، ص 166 ( 4 ) . اين كتاب به روايت محمد بن سليمان كوفى در مجامع زيدى مذهب بوده است . نك : مقدمهء مناقب الامام امير المؤمنين ، ج 1 ، ص 12 . در همين كتاب مناقب نيز در پنجاه مورد ( نك : مجلد سوم همان كتاب ، ج 3 ، ص 177 ) كوفى مطالبى در فضائل امير المؤمنين عليه الصلاة و السلام كه بسيارى از آنها تاريخى است از محمد بن زكريا بن دينار آورده است . ( 5 ) . رجال النجاشى ، ص 347 ( 6 ) . رجال النجاشى ، ص 18 و نك : لسان الميزان ، ج 1 ، صص 103 - 102 ؛ معجم الادباء ، ج 1 ، ص 233 ( 7 ) . رجال النجاشى ، ص 129 ( 8 ) . رجال النجاشى ، ص 258 ، ش 676