گشته « آنجا قلب زمين و خزانهء بزرگ مملكت است به اضافه آن نعمتهاى اختصاصى كه خداوند جليل به اهل كوفه داده است كه عبارتند از : ساخت لباسهاى رنگى و ابريشمى و چيزهاى ديگرى مثل انواع ميوه‌ها و خرماها » « 1 » . ( 1 ) امويان آن را به عنوان منبع درآمد مهمى براى بيت المال دمشق « 2 » به كار گرفته بودند كه درآمد مالياتى معاويه از كوفه و نواحى آن به پنجاه ميليون درهم بالغ گرديده بود « 3 » . و خراج بطائح « 4 » به پنج ميليون درهم رسيده بود « 5 » . ( 2 ) عراق ، قلب تپندهء دنياى اسلام بود كه گوى سبقت را در صحنه‌هاى سياست ، اقتصاد و اجتماع از ساير مناطق ربود و همهء انقلابيون به سوى آن مىشتافتند « 6 » تا آن را به عنوان محلى جهت آغاز حركت به سوى اهداف سياسى خود قرار دهند . . . و كوفه ، تنها شهر در سرزمينهاى اسلامى بود كه ارزش حوادث و اهداف جريانهاى سياسى را درك مىكرد ؛ زيرا بينش اجتماعى تا حد زيادى بر آن حاكم شده بود و كوفيان ، خواستهاى خود را بر حكامشان تحميل مىكردند و هرگاه خواستهايشان را محقق نمىساختند ، به روى آنان شمشير مىكشيدند و بر عليه آنان به پا مىخاستند . ( 3 ) به هر حال ، امام ، هجرت به كوفه را برگزيد ، به اعتبار اينكه آن شهر ، مركز

--> ( 1 ) همدانى ، مختصر كتاب البلدان ، ص 52 . ( 2 ) فتوح البلدان ، ص 293 . ( 3 ) يعقوبى 2 / 218 . ( 4 ) « بطائح » زمين گسترده‌اى ميان واسط و بصره كه روستاهايى به هم متصل و وسيع بوده است ( معجم البلدان 1 / 666 ) . ( 5 ) قدامة بن جعفر ، الخراج و صنعة الكتابة ، ص 169 . ( 6 ) العراق في ظل الحكم الأموى ، ص 9 .