هنگامى كه مسلمانان به جنگ مىرفتند آن ناىها ( خانه‌ها ) را برچيده ، درهم مىپيچيدند و به كنارى مىنهادند ، تا از جنگ بازآيند ، آنگاه خانه‌ها را از نو مىساختند و حال چنان بود تا مردم مكانهاى خويش برگزيدند و خانه‌ها ( از خشت و گل ) بساختند . « 19 » بصره توسط حاكمانى منتخب از سوى بنيانگذار آن اداره مىشد و پس از او عثمان خليفهء سوّم در اين شهر صاحب پايگاه شد و سپس معاويه و خلفاى بنى اميّه و آنگاه بنى عبّاس ولايتداران اين شهر ( بصره ) را تعيين مىكردند و به طورى كه در تاريخ مشهور است ، اين شهر محل تجمّع عثمانيان بود . « 20 » در حوالى اين شهر ، شهرى موسوم به شق عثمان وجود داشت كه نوادگان عثمان در آن موطن داشتند « 21 » و در اين شهر شيعيان پايگاهى نداشتند . « 22 » در زمان امامت على عليه السّلام بصره كانون توطئه بود . جنگ جمل در بصره روى داد و على عليه السّلام در سال سى و شش هجرى هنگامى كه وارد بصره شد ، در خطبه‌اى طولانى اهل بصره را ملامت كرد و فرمود : اى اهل سبخه ( محلى است در بصره ) اخلاق شما از مردم پست ، و اعمال شما ناچيز ، و دين شما تلخ و شور است . حضرت مكرر اهل بصره را مذمّت كرد . « 23 » از سويى ديگر بصره در سالهاى مورد بحث ، در آتش خشونت زيد بن موسى عليه السّلام

--> ( 19 ) - همان ، ص 202 ، ياقوت در معجم البلدان ( تأليف 623 ه . ق ) و صفى الدين بغدادى در مراصد الاطلاع ( تأليف 700 ه . ق ) دربارهء شهر بصره اطلاعات مفيدى ارائه مىدهند . نگاه كنيد به : اعتماد السلطنه ، مرآت البلدان ، 1 / 82 - 266 . ( 20 ) - شيبى ، الصلة بين التصوّف و التشيّع ، ص 173 به نقل از جعفر مرتضى حسينى ، زندگانى سياسى هشتمين امام ( متن فشرده ) ص 123 . ( 21 ) - بلاذرى اسامى حكّام و ولايتداران مشهور بصره را كه از سوى عمر ، عثمان ، معاويه ، سليمان بن عبد الملك ، عمر بن عبد العزيز ، هارون الرشيد ، يوسف بن عمر و يزيد بن وليد منصوب گرديده‌اند ، نام برده است . نگاه كنيد به : فتوح البلدان ، ص 202 - 205 و 231 . ( 22 ) - لسترنج ، جغرافيايى تاريخى سرزمينهاى خلافت شرقى ، ص 51 . ( 23 ) - مسعودى ، مروّج الذّهب ، 1 / 723 ؛ اعتماد السلطنه ، مرآت البلدان ، 1 / 82 - 266 ؛ اعثم كوفى ، الفتوح ( چاپ بمبئى ) ، ص 3 - 141 و 146 .