مأمون ضعف هويّتى او را كه ناشى از بىاصالتى خاندان مادرىاش بود ، جبران مىكرد . آنچه منابع ، دربارهء گرايش و اظهار علاقهء مأمون به خاندان على بن ابى طالب بيان كرده‌اند بدون در نظر داشتن موقعيتهايى كه مأمون در آن قرار داشت و بىتوجه به نيازمندى او براى رسيدن به شرايط مطلوب ، جويندگان حوادث اين برهه از تاريخ سياسى اسلام را دچار نوعى تناقض مىكند . پرواضح است كه محور اين تناقض را در پذيرش ولايتعهدى از سوى على بن موسى الرضا عليه السّلام نبايد جست بلكه آن را بايد در شخصيّت مأمون يافت او سياستكارى مكار بود و خود را فرهيخته‌اى وانمود مىكرد كه هدفى جز خدمت به خاندان على بن ابى طالب و جبران ستمهايى كه نياكانش بر اين خاندان روا داشته‌اند ندارد . « 68 » مسلما ، پرهيزكارى او در نوجوانى نسبت به امين و ساير خلفاى سلفش و اوقاتى كه مأمون صرف فراگيرى علوم مىكرد و نيز ساير جنبه‌هاى فردى او كه نوعى تقدس و تعالى به او بخشيده بود از عواملى است كه اين چهرهء مأمون را قوّت مىبخشد و اين خصلتها در تحليل و بررسيهاى تاريخى ، مورّخان را به يك سونگرى كشانده و آنها را از شناخت چهرهء واقعى مأمون بازداشته است . با انتخاب امام على بن موسى الرضا عليه السّلام به ولايتعهدى ، مأمون به اهداف عمدهء خود دست يافت . اين عامل سوّم اگر چه توانسته بود در كوتاه مدت رقباى عباسى را از صحنه خارج كند و مدعيان علوى را خلع سلاح نمايد ، اما خود شرايط ديگرى را فراهم آورد كه عملا مأمون را در ازاى امتيازهاى كوتاه مدت با شكست‌هاى اساسى روبرو ساخت . در واقع ولايتعهدى امام على بن موسى الرضا عليه السّلام براى مأمون يك شمشير دودم بود كه دم آشكار آن در راستاى اهداف مأمون قرار داشت ( آن چنان كه او محاسبه كرده

--> ( 68 ) - ابن جوزى و اربلى از جمله مورّخانى هستند كه تحت تأثير اين ظاهر قرار گرفته‌اند و بىآن كه در پى تحليل همه جانبه‌اى برآيند راه ساده‌نگرانه‌اى ( نه خائنانه آن طور كه بعضى به آنها نسبت داده‌اند ) را برگزيده‌اند و علاقهء ظاهرى مأمون به حضرت رضا عليه السّلام و انتخاب ايشان به ولايتعهدى و نيز شيون و زارى كردن وى در مراسم تشييع امام عليه السّلام مانع از آن شده كه نقش مأمون در شهادت امام عليه السّلام درست مورد توجه قرار گيرد و در نتيجهء اين نوع نگرش چهرهء واقعى مأمون و ماهيّت ولايتعهدى از نگاه آنها دور مانده است . بررسى كنيد : ابن جوزى ، تذكرة الخواص به ضميمهء مطالب السئول فى مناقب آل الرسول ، ص 355 ؛ مجلسى ، بحار الانوار ، 12 / 7 - 286 .