امام عليه السّلام يعنى آن كس كه اين جنايت را توطئه و اعمال كرد ( ؟ ) مسلما از آل عبّاس بود . ولى بسيار بعيد و حتى محال مىنمايد كه عبد اللّه مأمون مرتكب اين جنايت عظيم شده باشد . ( ؟ ! ) « 55 » نحوهء شهادت امام آن گونه كه مشهور است توسط مأمون طراحى شد . او ابتدا به امام انگور داد و حضرت بر اثر آن مسموم و بيمار شد . برخى گفته‌اند خود مأمون نيز بيمار شد ، امام بيمارى او كوتاه بود ، هنگامى كه امام بر اثر خوردن انگور مسموم رنجور شد ، مأمون ، عبد اللّه بن بشير را فرمان داد تا ناخنهاى خود را بلند نگه دارد و پيش از آن كه به نزد امام رود ، مقدارى موم كه زهرآلود بود به وى داد تا به دستانش بمالد « 56 » آنگاه براى ديدار امام نزد ايشان رفت . امام در بستر بود و مأمون دستور داد سبدى انار آماده كردند و از عبد اللّه بن بشير خواست تا انار را دانه كرده و با دستانش ( كه زهرآلود شده بود ) آن را بفشارد و سپس اصرار كرد كه امام آن را بخورد . . . اين ماجرا با اختلاف در منابع تاريخى ، تذكره‌ها و كتابهاى مناقب آمده است . « 57 » به اعتقاد ما سهم عمده‌اى از اين اختلافات بىتوجهى مورّخان به تغيير شرايط و موقعيتهايى است كه انگيزهء واگذارى ولايتعهدى را دچار ماهيّتها و خاستگاههاى مختلف كرده است . طبيعى است كه هيچ‌گاه نمىتوان با نظريهء واحدى به ماجرايى متغير نگريست . آيا خاستگاه مأمون از واگذارى خلافت و يا ولايتعهدى ، كاملا صادقانه بوده است ؟ و يا كاملا مكارانه طراحى شده است ؟ و اگر چنين و يا چنان بوده ، چرا و چگونه مىتوان برخوردها و مواضع مختلف مأمون را كه پاره‌اى از روى محبّت و علاقه هر چند در ظاهر ، و پاره‌اى از سر تدبير سياسى ، محافظه‌كارانه و منفعت‌طلبانه ، و پاره‌اى از روى خشم و كينه تحليل و يا توجيه كرد . براى پاسخ به

--> ( 55 ) - جواد فاضل ، معصومين چهارده‌گانه ( على بن موسى الرضا عليه السّلام ) ص 1 - 130 ، 133 ، 138 . نقل مطلب مذكور صرفا براى آشنايى خوانندگان با ديدگاههاى برخى از تذكره‌هاى جديد است . جهت اطلاع بيشتر ، ر . ك . به : احمد امين ، ضحى الاسلام ، 3 / 296 ؛ محمود صبحى ، نظرية الامامة ، ص 387 . ( 56 ) - در برخى تواريخ به جاى موم « تمر هندى » آمده است . ( 57 ) - شيخ صدوق ، عيون اخبار الرضا عليه السّلام ، 2 / 487 ؛ مير خواند ، تاريخ روضة الصفا ، 3 / 48 مقدّس اردبيلى ، حديقة الشيعة ، ص 658 به بعد ؛ مجلسى ، بحار الانوار ، 12 / 264 ، 265 ، 267 ، 268 .