سرخس قرار داشت ، دروازهء « سنجان » ( در جنوب خاورى ) كه به حومه بنى ماهان و نهر اسعدى مىرفت ، دروازهء « در مسكان » ( در شمال خاورى ) كه از آنجا به ما وراء النهر منتهى مىشد و بالاخره دروازهء « بالين » ( در شمال باخترى ) . مرو در قرن چهارم سه مسجد جامع داشت كه عبارت بودند از « مسجد قلعه » كه آن را مسجد بنى ماهان مىگفتند ، « مسجد كهنه » كه جلو دروازهء سرخس بود ، « مسجد نو » كه بيرون دروازهء « ماجان » و متّصل به بازار بزرگ مرو بود . در ميدان مسجد نو و محل اقامت فرمانفرماى مرو يعنى دار الامارهء مرو ، زندان شهر قرار داشت . اين ميدان و اماكن داخل آن به فرمان ابو مسلم خراسانى بزرگترين حامى عبّاسيان و مؤثرترين عامل خلافت آنان ساخته شده بود . در دار الاماره گنبدى از آجر افراشته شده بود كه به قول اصطخرى پنجاه و پنج ذراع قطر داشت و در زير اين گنبد بود كه نخستين جامه‌هاى سياه رنگ‌آميزى شد و اين شعار عبّاسيان بود . در يك منزلى باختر مرو ، شهر « سنج » واقع بود كه مقدسى در احسن التقاسيم آن را به صورت « سنگ » ضبط كرده است . « سنج » داراى مسجدى نيكو در ساحل رودخانه و باغستانى بزرگ بود . پس از سنج در دو منزلى باخترى مرو و بر سر راه سرخس شهرچهء محكم « دمدانقان » بود كه باروى آن يك دروازه داشت و در خارج از بارو چند گرمابه قرار داشت . مقدسى در نيمهء دوّم قرن چهارم شهر مرو را ديده است كه يك سوّم حومهء آن ويران بوده و قهندز آن هم آبادى نداشته است . ياقوت حموى نيز در قرن هفتم خرابه‌هاى آن شهر را ديده است ، زيرا تركان غز در سال 553 ه . ق اين شهر را خراب كردند . « 105 » در دورهء خلفاى بنى اميه ، خراسان و شهر مرو به دليل دورى از مركز خلافت و تشديد حس تبعيض نژادى از سوى حاكمان اموى كه بر خلاف نص قرآن مجيد و تعاليم پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله عنصر غير عرب ، به ويژه ايرانيان را موالى مىخواندند - كه خود سرآغاز جنبشهاى شعوبيه شد - مرو به پايگاه ضد اموى تبديل گشت ؛ و

--> ( 105 ) - لسترنج ، جغرافياى تاريخى سرزمينهاى خلافت شرقى ، ص 7 - 424 ؛ يعقوبى ، البلدان ، ص 28 ؛ اصطخرى ، مسالك الممالك ، ص 258 و 263 ؛ ابن حوقل ، صورة الارض ، ص 314 و 316 ؛ مقدسى ، احسن التقاسيم ، ص 298 ، 299 ، 310 ، 312 ، 331 ؛ ياقوت حموى ، معجم البلدان ، 1 / 534 ، 827 و 2 / 610 و 4 / 507 .