جليل عرفان منش
11
جغرافياى تاريخى هجرت امام رضا ( ع ) از مدينه تا مرو ( فارسي )
جنبههاى « زمانى » و « مكانى » ، هستند . به طورى كه به سختى مىتوان تشخيص داد حادثهها در كجا و در چه زمانى روى دادهاند . ترتّب حوادث ، جلو و به دنبال بودن آنها و نيز تأثير متقابل ماجراها بر يكديگر از جمله مواردى است كه به ندرت مورد توجّه واقع شده است . اين نقايص در بررسيهاى تاريخى ، محقق را با ابهامات و معضلات فراوانى روبرو مىسازد و مورّخ را از دريافت شرايط و ساير جنبههاى تاريخى و عناصر مؤثر بر حوادث بازمىدارد . 2 - به علاوه در منابع تحقيق حاضر ، بجز معدودى از آنها ، غالب منابع فاقد « نگرش همه جانبه » به حوادث مىباشند و اصولا كمتر به تجزيه و تحليل حوادث پرداختهاند . از تناقضات تاريخى به سادگى عبور كردهاند و در جايى كه نياز به شرح و توضيح و تحليل است با كلىگويى گذشته و از ذكر شرايط و يا عناصر مؤثر بر شكلگيرى ماجراها كمتر سخن به ميان آوردهاند . 3 - يكى ديگر از اشتباهاتى كه در منابع و مآخذ اين تحقيق ملاحظه مىشود ، عدم توجه به جغرافياى طبيعى و سياسى مناطق و شهرهايى است كه در مسير عبور حضرت امام على بن موسى الرضا عليه السّلام واقع شده است . مثلا بعضى خط سير حركت امام رضا عليه السّلام را از شهر و منطقهاى ذكر كردهاند كه هيچ تناسبى با مسير راههاى متداول آن زمان نداشته و اصولا با مسير جغرافيايى طبيعى راهها و شهرها در تناقض است . اين گونه اشتباهات ، متأسفانه مأخذ نقل مورّخان جديد نيز شده كه عمدتا ناشى از فقدان آگاهيهاى جغرافياى تاريخى است . 4 - پارهاى مورّخان قديم و به تبع آنها مورّخان جديد بدون توجه و در نظر گرفتن موقعيّتهاى سياسى مذهبى شهرها گزارشهايى از عبور و يا توقف على بن موسى الرضا عليه السّلام ثبت كردهاند . اين گزارشها علاوه بر اين كه به لحاظ جنبههاى تاريخى با اغلاط و تناقضات فراوان روبروست و مورد تأييد منابع معتبر تاريخى نيست ، با مسيرى كه مأمون به تصريح منابع موثّق براى عبور حضرت رضا عليه السّلام تعيين كرده بود نيز مغايرت كامل دارد و فاقد پايه و اساس منطقى است . 5 - برخى از كتابهاى تاريخى ، خصوصا منابع تاريخ محلّى ، از قدمگاهها و توقفگاهها و يا مساجدى در شهرهاى مختلف ايران نام بردهاند كه امام على بن موسى الرضا عليه السّلام در آن اماكن توقف داشته و يا نماز گزارده است . اين اماكن