كه در مقام دوم پس از تأثير محمد صلّى اللّه عليه و آله دانسته شده ، نيز مورد توجّه آنان قرار گرفته است . « 1 » احتمالا حقيقت آن است كه تنها كسى مانند عمر ، كه هم به اسلام ايمانى عميق و خالصانه داشت و هم از احساس قدرتمند همبستگى گروهى - يا به گفتهء ابن خلدون عصبيّت - با قريش و اعراب برخوردار بود ، مىتوانست در اين مرحله وحدت بلند مدّت جمهور اعراب و مسلمانان را حفظ كند . فتوحاتى كه در زمان أبو بكر شروع شده بود ، مطمئنا مىتوانست به رهبرى كسى همچون خالد بن وليد همچنان ادامه يابد و شايد هم هماهنگى بيشترى پيدا كند . امّا احتمالا وحدت امپراتورى در سرزمينهاى فتح شده ادامه نمىيافت . به احتمال زياد ، گروههاى قدرتمند قريش ، پس از اندك مدتى ، در مناطق مختلف براى خود حكومتهاى مستقلّى تشكيل مىدادند . افتخار تثبيت خلافت به شكل رهبرى واحد و يكپارچهء مسلمانان را بايد از آن عمر دانست . با اين همه ، اينك در واقع خلافت قريش بود كه به شكل مورد نظر ابو بكر و بدان صورت كه او پايه نهاده بود ، به يك نهاد اساسى اسلام بر طبق مذهب سنّيان تبديل شده بود ؛ هر چند كه اين شكل خلافت مشروعيّت قرآنى نداشت . تلاش عمر براى اسلامى كردن اين نهاد از طريق مبتنى ساختن آن بر اصول قرآنى « شورا » و « سابقه » تقريبا بلافاصله پس از مرگ او به شكست انجاميد . اندك زمانى بعد از او خلافت خانوادگى ، كه عمر بسيار از آن بيم داشت ، حاكم شد . گرچه اين شرط كه خليفه حتما بايد از نسل قريش باشد به يك شرط قانونى مؤكّد تبديل شد و حتّى پس از آن كه خلافت قريش عملا از بين رفت همچنان مورد حمايت جدى بود ، امّا شورا و سابقه براى كسانى كه از خلافتهاى پسين ، كه چيزى جز پادشاهى صرف نبود ، به خلافت آرمانى خلفاى راشدين در زمان گذشته مىنگريستند فقط جاذبه‌اى احساس برانگيز داشت . فقط در روزگاران جديد است كه پيشنهادهايى براى نهادينه كردن شورا ارائه شده است . علت شكست اصلاحات عمر را بسادگى مىتوان دريافت . اصل سابقه در اسلام تضادى نهانى با موقعيّت ممتاز قريش داشت . اين تضاد در زمانى كه مىشد سابقه را به معناى گرويدن به محمد صلّى اللّه عليه و آله و پشتيبانى از او در همان آغاز اسلام در مكّه دانست

--> ( 1 ) رك : لازاروس - يافه ، « عمر بن خطاب - پولس اسلام ؟ » در جنبه‌هاى دينى اسلام ، ليدن ، 1981 ، ص 1 - 16 .