محمود تقى زاده داورى

23

تصوير امامان شيعه در دائرة المعارف اسلام ( فارسي )

از مدينه تبعيد شد ، به رغم منع عثمان ، على [ عليه السّلام ] به همراه پسرانش به بدرقهء ابو ذر رفت ، و بدين‌سان به مشاجره‌اى خشونت‌آميز با عثمان دامن زد ؛ 2 ) هنگامى كه شورشيان - كه از مصر به مدينه آمده بودند - مذاكراتى را با عثمان آغاز كردند ، على [ عليه السّلام ] در مقام واسطهء آنان ، يا يكى از واسطه‌هايشان ، عمل كرد ( براى مثال ر . ك : طبرى ، ج 1 ، ص 2969 ) ؛ 3 ) هنگامى كه بعدا شورشيان به مدينه بازگشتند و بيت عثمان را محاصره كردند ، از على [ عليه السّلام ] خواستند كه فرماندهى آنان را بر عهده گيرد ( طبرى ، ج 1 ، ص 2965 ) . گرچه او خواستهء آنان را نپذيرفت ، با رفتار خود ، موجب دلگرمى شورشيان در طول محاصره بود ؛ و دلايلى براى اين سوء ظن به او وجود دارد كه او با تقاضاى شورشيان مبنى بر استعفاى خليفه موافق بود . در عين حال ، احتمال هرگونه مشاركت وى در پايان خونين اين درگيرى ، منتفى است ؛ 4 ) پس از انتخاب على [ عليه السّلام ] به خلافت ، هواداران او را كسانى تشكيل مىدادند كه بر سر مسائل اقتصادى با حكومت وقت ، خصومت داشتند ؛ از جمله مالك اشتر ، ابن الكوّاء ، صعصعه ( مسعودى ، ج 4 ، ص 261 ؛ طبرى ، ج 1 ، ص 2908 ، 2916 ) . معلوم نيست كه خود على [ عليه السّلام ] در برابر مطالبات مالىاى كه بر اثر مقاتله مطرح مىشد ( توزيع مازاد عايدات ، تقسيم اراضى تصرف شده و . . . ) چه طرح و برنامه‌اى داشت . تنها اين مورد به ثبت رسيده است كه در آغاز خلافتش ، تمام آنچه را در بيت المال مدينه ، بصره و كوفه يافت ، و تمام ذخاير غذايى موجود در بيت الطعام را تقسيم كرد ( همچنين قس . Annali , 40 A . H . , 276 - 80 ) . اين عمل را نبايد صرفا يك حركت عوام فريبانه [ از سوى على ] دانست ؛ بلكه بايد آن را حاصل همان ديدگاهى به شمار آورد كه خودش قبلا براى عمر بيان كرده بود . همچنين مىگويند على [ عليه السّلام ] قصد داشت زمينهاى سواد ( اراضى تصرف شده در عراق ) را نيز تقسيم كند ؛ اما به دليل ترس از منازعات شرعى و حقوقى ، از اين كار منصرف شد ( بلاذرى ، فتوح ، ص 265 و صفحه بعد ) .