مىتوان اين اعتراضات را بقاياى مستند جدالهاى شديد لفظى در نظر گرفت ، عباراتى كه نگرشهاى مسلط را در اين دوره بحرانى تاريخ اسلام نگه مىدارد . مطلبى كه بخصوص بايد در اينجا بدان توجه نمود استعمال فراوان اصطلاح اهل البيت پيامبر در رابطه با رهبرى جامعه است . با توجّه به اهميّت خاندان‌هاى شريف و مفهوم دودمان روحانيّت در ميان بخشهايى از اعراب ، همچنانكه در فصل اوّل بحث شد ، اين مطلب به آسانى قابل فهم است كه بعضى از مردم از اينكه خاندان پيامبر را بعد از رحلت آن حضرت چنين محروم ببينند ، سخت تكان بخورند و وحشت كنند . در عين حال ، مهمترين نكته در تمام واقعه شورا ، در امتناع تاريخى على ( ع ) به پيروى از رويهء دو خليفهء اول قرار دارد . همين اعلام ناسازگارى على ( ع ) مهمترين و قديمترين ديدگاهى را كه سرانجام موجبات پيدايش دو مكتب فقهى تحت عناوين تشيّع و تسنّن فراهم مىآورد ، شكل مىدهد . مذهب تشيّع شامل : اثنى عشرى ، اسماعيلى و زيدى و مذهب تسنّن شامل : حنفى ، مالكى ، شافعى و حنبلى مىباشند . اختلافات عقيدتى بين دو مكتب به حادثهء سقيفه برمىگردد ، اختلافات در مسائل حقوقى و فقهى حد اقل به صورت نظرى ، به زمان نفى پيروى على ( ع ) از رويهء شيخين مىرسد . از اينرو اين نفى به صورت بسط اساس تفكر فقهى تشيّع خدمت مىكند . بررسى تاريخ انديشه و تفكّر ، اين مطلب را روشن مىكند كه اغلب براى اينكه بتوان طرز تفكرى را به صورت كامل ارائه داد مستلزم زمان بسيار طولانى است و همچنانكه بعدها خواهيم ديد ، انديشه‌اى را كه على ( ع ) در شورا مطرح كرد ، حد اقل پنجاه سال طول كشيد تا به گونه‌اى مشخص و مستقلّ پديدار گردد و اين طرز تفكّر تا زمان امامت امام صادق ( ع ) با كمال و تمام بسط و تكوين نيافت . به منظور نتيجه‌گيرى در اين مرحله مىتوان يادآورى كرد كه انتخاب عثمان ، آنچنان كه از سخنرانيهايى كه از سوى او ايراد شد برمىآيد ، بر اساس ملاحظات اقتصادى ، اجتماعى و قبيله‌اى انجام گرفت . از سوى ديگر ، اعتراضاتى كه عليه انتصاب عثمان و به حمايت از على ( ع ) از طرف مردانى چون عمّار و مقداد صورت مىگرفت در حد بسيار