جنبش‌هاى اعضاى فعّال خاندان پيامبر بوده است . اين واقعه يادآور حادثه‌اى است كه در زمان پدربزرگ امام جعفر صادق ( ع ) ، امام زين العابدين ( ع ) ، رخ داد و در دوره سلطنت يزيد ، وقتى كه پس از سركوبى قيام مدينه ، همه بنى هاشم مجبور شدند تا سوگند هم‌پيمانى خورده و خود را بردگان يزيد اعلام دارند ، امام زين العابدين ( ع ) ، از اجراى اين امر معاف شد . ( 36 ) اكنون هم امام ششم در اوضاع مشابهى از انجام امر مشابهى معاف شد و همين مطلب تداوم همان سياست را در نسل امامان بر حقّ به ثبوت مىرساند . در عين حال ، يحيى پسر زيد ، فعّاليتهاى پدر را ادامه داد و تصميم گرفت به منظور پيروزى هواداران كوفى شيعه خود كه حجاج و ديگر امراى اموى عراق آنها را به خراسان تبعيد كرده بودند ، به اين استان دوردست برود . ولى در سال 125 / 743 ، پس از سه سال تلاش بىثمر ، يحيى نيز به همان سرنوشت پدر مبتلا شد . ( 37 ) نهضت زيد ، در حقيقت ، نتوانست گروه‌هاى فعّال زده را تسخير كند زيرا وى هرگز ادعاى مهدويّت نكرد و اين عقيده‌اى بود كه فوق العاده مورد توجّه و علاقه فراوان توده‌هاى شيعه قرار داشت . علاوه بر اين سياست ميانه‌روى زيد سرانجام موجب شد تا او حمايت همه جانبه شيعيان را از دست بدهد . در عين حال ، قيام او اثر عميقى بر بسط و توسعه كل نهضت تشيّع به جاى گذاشت . بسيارى از فضلاى كوفه و از جمله در ميان آنها فقهاى بزرگى چون ابو حنيفه النعمان و سفيان الثورى ، الاعمش محدث و هلال بن حباب ، قاضى مدائن و ديگران همراه با رهبران شهرهاى ديگر از اهداف زيد پشتيبانى و يا لااقل با او همدردى مىكردند . ( 38 ) به هر حال ، نهضت زيد ، گرچه شكست خورد ، ولى راه را براى مدعيان ديگر صاف كرد و زمينه مساعدى براى قيام‌هاى مؤثرتر به وجود آورد . مرگ او و پسرش موجب وجود خلاء رهبرى فعّال در جامعه شد و آينده دو نفر از بستگان و رقباى پيشين آنها ، امام صادق ( ع ) و محمد النفس الزكيه را درخشانتر ساخت . چون امام صادق همان سياست تقيّه پدر و جدش را دنبال مىكرد مايل به معامله به جهت رهبرى فعّال همراه با تاثيرات سياسى آن نبود .