صلح حسن ( ع ) براى آن دسته از مردم عراق كه از او و پدرش تنها به خاطر دشمنى با استيلاى شاميان حمايت مىكردند بسيار گران مىآمد . خوارجى هم كه به منظور جنگ با معاويه برگرد حسن ( ع ) جمع شده بودند ، از واقعه صلح بسيار ناراحت شدند . يكى از همين خوارج بود كه چون از قصد كناره‌گيرى حسن ( ع ) از خلافت آگاه شد به او حمله كرد . در عين حال گروه ديگرى از شيعيان وجود داشتند كه نمايانگر شيعيان على ( ع ) در اين وهلهء تاريخى بودند و مظهر و نماينده‌اى چون حجر بن عدى الكندى داشتند و از تصميم حسن ( ع ) هم برآشفتند ولى به دلائل فراوان ديگر ، معتقد بودند كه على ( ع ) و خاندان او شايستگى امامت امّت اسلامى و خلافت جامعه را بر پايه زمينه‌هاى مذهبى دارند . در مقابل اين گروه عده‌اى ديگر بودند كه از على ( ع ) و حسن ( ع ) به خاطر ملاحظات سياسى و اقتصادى حمايت مىكردند . بنابراين ، شيعيان على ( ع ) را ، از زمان تسلط سياسى بنى اميّه در زمان عثمان ، بايد به دو دسته مجزاى سياسى مذهبى تقسيم كرد . در جنگ داخلى بين على ( ع ) و معاويه ، اين دو گروه موقتا خود را عليه دشمن مشترك متحد يافتند . چون قدرت سياسى و نظامى سراسرى معاويه ، نتيجه برخورد را دور از هر ترديد نهاد ، گروه حاميان سياسى حسن ( ع ) از اطراف پراكنده و منهزم گرديدند و دسته دسته به سوى معاويه فرار كردند ، درحالىكه هواداران مذهبى حسن ( ع ) همچنان در اعتقادات خويش نسبت به او پايدار و محكم باقى ماندند . اينان از صلح حسن ( ع ) مأيوس شدند ولى در عين حال در آرمانهاى مربوط به رهبرى او بر جامعه مصرّ و پابرجاى ماندند . آنان موضع خود را به صورت گروهى مخالف با رقباى خاندان پيامبر ( ص ) ، حتى پس از اينكه حمايت سياسى از اين خاندان از دست رفته بود ، از دست ندادند و از پذيرش ( 73 ) آنچه كه اكثريّت با ميل و يا بدون ميل پذيرفته بودند ، آنچنان كه در زير خواهيم ديد ، امتناع كردند . از آن پس زمانى كه مورخين و محدثين شيعه و سنّى ، حوادث تاريخ صدر اسلام را به طور منظم نوشتند ، اقدام حسن ( ع ) را به عنوان « عمل شايسته ستايش » كه بدان وسيله وى با احزاب مخالف مصالحه كرد و وحدت آن را حفظ نمود توصيف كردند . سال صلح حسن ( ع ) به عام الجماعة ( سال همبستگى ) ، معروف شد و حديثى از گفتار پيامبر اكرم ( ص ) روايت مىشود كه فرمود : « اين فرزند من