اشتغال سودمند به كوفه روى مىآوردند . در عين حال ، اين كشاورزان ، گروهى از موالى را تشكيل مىدادند كه به هيچ گروه و قبيله‌اى وابسته نبودند . آنان در تحت قلمرو مستقيم حاكم ، كه قدرت گسترده‌اى بر آنها داشت و در نتيجه مسئول حفاظت آنها بود قرار داشتند در صورتى كه هر يك از آنها مرتكب قتل غير عمدى مىشدند ، خزانه مىبايست خونبها را بپردازد . ( 50 ) 3 - بسيارى از گروههاى وسيعى از فارسيان و ديگران كه مسلمان مىشدند به عنوان پيشه‌ور و صنعتگر به كوفه مىآمدند . گرچه سرزمينهاى آنها را مسلمين فتح كرده بودند ولى با اين حال برده نشده بودند . آنها اسلام را خود پذيرفتند و به منظور آنكه شرايط اقتصادى خود را بهبود بخشند به سوى كوفه حركت نموده و به عنوان پيشه‌ور و صنعتگر كار مىكردند . بر حسب تعدادشان ، احتمالا بزرگترين گروه موالى را در كوفه تشكيل مىدادند و با توسعه اقتصادى در شهر ، تعدادشان به طور مداوم رو بفزونى مىگذاشت . اغلب آنها اعضاى مستقل قبائلى بودند كه براى هدفهاى ادارى بدانها پيوسته بودند . 4 - بردگان آزاد . اين گروه از كسانى كه به صورت زندانيان جنگ توسط اعراب گرفته شدند ، تشكيل مىگرديد . آنها به اسلام گرويدند و آزادى خويش را بازيافتيد ولى ملزم بودند كه به خانواده‌اى كه قبلا غلامشان بوده‌اند ، وابسته باشند . در مفهوم فنى ( تكنيكى ) و يا در اصطلاح ريشه‌اى و اصلى ، آنها موالى حقيقى در كوفه بودند و تعدادشان از نظر كمى با مقايسه با گروه سوّم كه در فوق ذكر شد ، در رديف دوّم بود . 5 - فارسيان و ديگر نوكيشان مسلمان كه از خاندانهاى شريف بودند . اينان از پرداخت جزيه ، كه آن را تحقيركننده مىپنداشتند ، معاف بودند ولى مىبايست ماليات زمين ( خراج ) خود را بپردازند . به نظر مىرسد كه عربها رفتارى متفاوت با گروههاى ديگر موالى نسبت به آنها روا مىداشتند ، زيرا ، گرچه آنها شكست خورده بودند و ليكن نجباى مردم خود بودند . آنها آزاد بودند تا ولاى خود را اگر مىخواستند از قبيله‌اى به قبيله ديگر تغيير دهند . با وجود اين ، وضعيت آنها به صورت همان موالى يا شهروند طبقه دوم ، باقى ماندند و از اينرو موقعيّتهاى تبعى و مادون در قبيله داشتند . با اين حال ، در اكثر مواقع منافع آنها در كوفه با رهبران قبيله‌اى عرب همقران بود . ( 51 )