( 1 ) محمد بن حنفيّه فرزندانى ديگر به نامهاى : جعفر اكبر ، على ، حمزه ، جعفر اصغر و حسن داشت كه از مادران مختلف بودند و حسن از جمله نكته سنجان و نخستين كسى است كه دربارهء « ارجاء » « 1 » سخن گفت و بر برادرش ابو هاشم مقدّم بود . ( 2 ) ابن اسحاق مىگويد : مادر حسن ، به نام جمال دختر قيس بن مطّلب بن عبد مناف بود ، وى در زمان خلافت عمر بن عبد العزيز درگذشت و فرزندى از او باقى نماند . و ابراهيم كه مادرش مسرعه دختر عباد بن شيبان بن جابر عوفيه بود . و قاسم ، ام أبيها و عبد الرحمن كه مادرشان زنى به نام امّ عبد الرّحمن بود كه مادر اين زن بره دختر عبد الرحمن بن حرث بن نوفل بوده است . و جعفر اصغر ، عون و عبد اللّه اصغر كه مادرشان امّ جعفر دختر محمد بن جعفر بن ابى طالب بود . و عبد اللّه ، رقيه و محمد كه مادرشان امّ ولد بود . ( 3 ) زبير بن به كار مىگويد : عبد اللّه اكبر پسر محمد بن حنفيه ، كنيه‌اش ابو هاشم همان كسى است كه سليمان بن عبد الملك ، شير زهرآلوده به وى خورانيد و او پسر عمويش محمد بن على بن عبد اللّه بن عباس را وصى خود قرار داد و نزد وى در حميمه ، سرزمين شراة در ناحيه بلقاء در گذشت . محمد بن حنفيه ، از گروهى از صحابه حديث نقل كرده است و بيشتر حديث وى از قول پدرش على ( ع ) است . ( 4 ) ابو نعيم به نقل از عبد اللّه بن محمد بن عثمان واسطى و او از احمد بن يحيى بن زهير ، از قول ابو كريب از يونس بن بكير از محمد بن اسحاق و او از ابراهيم بن محمد بن حنفيه از قول پدرش از جدش على بن ابى طالب ( ع ) نقل كرده ، مىگويد : « وى به ماريه مادر ابراهيم در

--> ( 1 ) إرجاء در لغت به معنى كارى پس از ديگرى و نيز به معنى اميد داشتن آمده ( لذا گروه مرجئه معتقد بودند كه مسلمان با ارتكاب كبيره از ايمان خارج نمىشود ) حسن بن محمد بن حنفيّه كتابى به نام « الارجاء » دارد كه ژوزف فان اس مقالهء مفصلى ذيل آن آورده است حسن بن محمد در اين كتاب معتقد است كه منشأ ارجاء به حضرت موسى ( ع ) برمىگردد . ( فرهنگ فرق اسلامى ص 401 و 402 ) - م .